Мемлекет билік жүргізуге жарамсыз
Терминдер сөздігі: әкімшілік, дәстүр және қоғамдық ұғымдар
Бұл мәтінде тарихи-әкімшілік атаулар, қазақтың дәстүрлі тұрмыс-тіршілігіне қатысты ұғымдар және қоғамдық-саяси, философиялық терминдер жинақталған. Оқуға жеңіл болуы үшін анықтамалар тақырыптарға бөлініп, тілдік тұрғыдан түзетіліп берілді.
1) Тарихи-әкімшілік және әлеуметтік атаулар
Қоналға
Қызмет бабымен жүретін әкімшілік шенділерді жеткізіп салу, қарсы алу және азықтандыру жөніндегі міндеткерлік.
Хараж
Алым-салық жүйесіне қатысты термин. Өнім түріндегі рента көбіне хараж деп аталған; синонимі — мал. (Абдураимов М. А. «Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве…». Ташкент, 1970. Т. 2. С. 148)
Даруға
Моңғол билеушісі, ханның қаладағы орынбасары. Міндеттері: жалпы басқару, алым-салықтың дұрыс түсуін және міндеткерліктердің уақтылы орындалуын бақылау. XV–XVI ғасырларда мағынасы кеңейіп, билеуші, басқарушы, жалпы меңгеруші, қазына пайдасына міндеткерлік өндіріп алу бастығы, губернатор ұғымдарын да білдірген. (Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. «Золотая Орда и её падение». М.; Л., 1950. С. 471)
Хәкім
Хан тағайындаған әкімшілік және соттық қызметті атқарушы қала немесе облыс билеушісі.
Нөкер
Моңғолша сөзбе-сөз «дос» деген мағына береді. Жауынгер, қызметші; өз көсеміне қызмет етуге міндеттенген ерікті жауынгер. Түркі халықтарында «жасақ», «әскери қызметші» ұғымында қолданылған. (МИКХ. 500-б.)
Аймақ
Тайпа, ру мағынасын беретін омақ, обақ сөздерімен мәндес. XV–XVIII ғасырлардағы мұсылман шығармаларында да осы мағынада қолданылған. (МИКХ. 494-б.)
2) Дәстүрлі қоғам және тұрмыс-салт ұғымдары
Төмендегі терминдер қазақтың қоғамдық ұйымы, отбасылық дәстүрлері, көшпелі тұрмысындағы заттық мәдениет пен шаруашылыққа қатысты.
Ауыл
Қазақ қоғамындағы ең алғашқы қоғамдық ұйым. Туыстас, қандас жақын адамдардан немесе бірнеше отбасынан құралады.
Ата-аймақ
Жеті атадан қосылатын бірнеше ауылдан құралған бірлестік.
Айттыру құдалығы
Қыз бойжеткен кезде алдын ала айттыру арқылы құда түсетін дәстүр.
Бесік құда
Бала бесікте жатқанда, екі жақ алдын ала уәделесетін құдалық түрі.
Қарын құда
Бала ана құрсағында жатқанда-ақ атастырылатын құдалық.
Сүйек жаңғырту құдалығы
Бұрыннан жекжат болған екі әулеттің қыз алысып, құдалықты қайта жаңартуы.
Ерулік
Жаңадан көшіп келген үйді дәмге шақырып, көршілік ықылас білдіру дәстүрі.
Сыралғы
Аңшылар олжалаған аң-құсты жолда кездескен сыйлы адамдарға не достарына байлап кететін дәстүр.
Көшпелі тұрмыс пен заттық мәдениет (таңдамалы ұғымдар)
Киіз үй
Жайылымнан жайылымға көшіп-қонуға ыңғайлы, жеңіл құрама баспана.
Кереге
Киіз үйдің қабырғасы.
Шаңырақ
Киіз үй күмбезді төбесінің ең жоғарғы бөлігі.
Туырлық
Керегені жабатын киіз.
Үзік
Уықты жабатын киіз.
Түндік
Шаңырақты жабатын киіз.
Ертұрман
Салт атқа мінуге қажетті жабдықтардың жиынтық атауы.
Құйысқан
Ер-тоқымның алға сырғып кетпеуін қамтамасыз ететін ат әбзелі.
Құрық
Жылқыны ұстауға арналған жылқышы құралы.
Арқан
Мықтылық үшін қыл қосып, жүннен есілетін ұзын жіп.
Желі
Құлын байлауға арнайы керілетін арқан.
Көген
Қозы-лақ байлауға арналған, қыл арқанға тағылған қысқа жіптер.
Саба
Қымыз ашытуға арналған, жылқы терісінен жасалатын сыйымдылығы мол ыдыс.
Торсық
Қымыз және өзге сусындарға арналған, теріден жасалған ыдыс.
Мес
Сусын құюға арналған, көбіне ешкі терісінен жасалатын ыдыс.
Сәукеле
Қыз ұзатылғанда киетін салтанатты бас киім.
Кимешек
Егде әйелдер киетін дәстүрлі бас киім.
Шекпен
Түйе немесе қой жүнінен тоқылатын сыртқы киім.
Жайлау
Жазғы қоныс: шалғынды кеңістік, таза суы мол, отты жер, қоңыр салқын ауа райы бар өңір.
Жүз
Бірнеше ұлыстың тайпалар одағы негізінде бірігуі (дәстүрлі тарихи-әлеуметтік құрылым).
Пірлер мен нанымға қатысты атаулар
Зеңгі баба
Сиыр малының пірі.
Қамбар ата
Жылқы малының пірі.
Шекшек ата
Ешкі түлігінің пірі.
Шопан ата
Қой түлігінің пірі.
Жарапазан
Діни ұғыммен байланысты тұрмыс-салт жырларының бір түрі.
Тасаттық
Құрғақшылық кезінде тәңірден жаңбыр тілеп, құрбандық шалу рәсімі.
3) Қоғамдық-саяси және экономикалық терминдер
Посттоталитаризм
Коммунизмнен кейінгі дәуірді сипаттайтын ұғым; бұл кезеңде мемлекет билік жүргізу қабілетін әлсіретуі мүмкін.
Плюрализм
Қоғамда рұқсат етілген пікірлердің ашық айтылуы және көппікірлілік.
Жекешелендіру
Жеке азаматтар мен заңды тұлғалардың мемлекеттік меншік нысандарын немесе мемлекеттік акционерлік қоғамдардың акцияларын мемлекеттен сатып алуы.
Инфляция
Ақшаның құнсыздануы.
Депозит
Банкке сақтауға берілген салым.
Акция
Құнды қағаз; үлестік меншікті білдіретін қорлық құндылық.
Президент
Президенттік немесе президенттік-парламенттік басқару жүйесі бар елдердегі мемлекет басшысы.
Вице-президент
Президенттен кейінгі өкілетті лауазымды тұлға.
Заң жобасы
Заңның алғашқы мәтіні (жобалық нұсқасы).
Қайта құру
1985 жылы М. Горбачев билікке келуіне байланысты бұрынғы КСРО-да пайда болған термин; саяси, әлеуметтік және экономикалық салаларға реформалар жүргізу бағыты.
Референдум
Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу сияқты маңызды мәселелер бойынша жалпы халықтық дауыс беру.
Авторитаризм
1) Антидемократиялық саяси режим; 2) саяси өкімет билігінің антидемократиялық тұжырымдамасы; 3) қоғамдық санада өкімет билігін абсолюттендіру элементтерінің күшеюі.
4) Философиялық және мәдениеттанулық ұғымдар
Мәдениет
Адамның өмірі мен әрекетін ұйымдастыру тәсілі; материалдық және рухани байлық жасаудан көрінетін қоғам мен адамның тарихи даму деңгейі.
Материалдық мәдениет
Адам өмірінің материалдық аяда қол жеткізген жетістіктерінің жиынтығы.
Сәулет өнері (архитектура)
Қоғамның материалдық және идеялық-эстетикалық қажеттілігін өтейтін ғимараттарды, өзге де нысандарды жобалау және салу өнері.
Агностицизм
Дүниені танып-білу мүмкіндігін толық немесе ішінара теріске шығаратын ілім. Терминді ағылшын жаратылыстанушысы Гексли енгізген. Гносеологиялық негізі — мән мен құбылысты ажырату.
Аккультурация
Бір халықтың өзге бір халықтың мәдениетін толық немесе жартылай қабылдауы нәтижесінде пайда болатын мәдени өзара ықпал үдерісі.
Актуальдандыру
Болмыстың өзгерісін білдіретін ұғым: мүмкіндіктің шындыққа (қолданысқа) көшуі.
Акциденция
Заттың мәнді, субстанциялық қасиеттерінен бөлек уақытша, өтпелі, мәнсіз сипаты. Термин Аристотель еңбектерінде кездесіп, кейін схоластикада және XVII–XVIII ғасыр философиясында кең тараған.
Анахронизм
1) Жыл санаудағы сәйкессіздік (хронологиялық қателік); 2) бір дәуірдің оқиғасын немесе сипатын екінші дәуірге қате телу.
Антикалық мәдениет
Ежелгі Грек және Рим мәдениеттерінің (б.з.д. XII–I ғғ.) дәстүрлері, құндылықтары, идеялары, өнері мен мұраттарының тұтас жүйесі.
Антропоморфизм
Дүниетанымда жаратылыс иелерін, табиғат құбылыстары мен нысандарын адамға ұқсату құбылысы; өнердегі көркемдік әдіс.
Ескерту
Бастапқы мәтінде бірқатар анықтамалар қайталанып берілгендіктен, бұл нұсқада мазмұн сақтала отырып, қайталаулар ықшамдалды. Анықтамалар мағынасына нұқсан келтірмей, тыныс белгілері мен орфографиясы түзетілді.