Округ аттары

Жергілікті бюджет шығыстарының мәні және экономикалық мазмұны

Жергілікті бюджеттің шығыстары — аумақтың жұмыс істеуін қамтамасыз етуге бағытталған ақшалай жұмсалымдар. Экономикалық категория ретінде олар қоғамдық өндірісті дамыту мен жетілдіру, сондай-ақ қоғамның сан алуан қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жалпы ішкі өнімнің бір бөлігін бөлу және тұтыну үдерістерінде қалыптасатын экономикалық қатынастарды білдіреді.

Жергілікті бюджет шығыстары аумақтық деңгейдегі қаржы саясатының маңызды құралы болып саналады. Олар орталықтандырылған және орталықтандырылмаған кірістерді пайдалануға байланысты қаржы қатынастарының құрамдас бөлігі ретінде мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, басқарушылық, қорғаныс және өзге де функцияларымен тікелей байланысты.

«Шығыстар» ұғымының екі қыры

1 Нақтылы жұмсау (ақшаны тікелей пайдалану): ақша қаражаттарын мақсатты арналымы бойынша айырбас үдерісінде тікелей жұмсау. Бұл жерде өндірістік және өндірістік емес сала кәсіпорындары мен ұйымдарының, сондай-ақ халықтың түпкілікті табыстар есебінен жүзеге асырылатын шығыстары қамтылады.
2 Бөлгіштік сипаттағы шығыстар: айырбас үдерісіндегі нақты жұмсаудан бөлек, қаржы арқылы қалыптасатын бөлудің нәтижесі ретінде көрінетін шығыстар (мемлекеттік қорларды пайдалану, кәсіпорын қорларын мақсатты бөлу).

Осы екі аспект «шығыстар» мен «шығындар» ұғымдарының айырмасын да түсіндіреді: «шығыстар» көбіне түпкілікті тұтынуға (табыстарға қарама-қарсы) қатысты болса, «шығындар» әдетте болашақ табыс немесе пайда алу мақсатымен «есепке жатқызылатын» жұмсалымдарды білдіреді.

Мемлекеттің рөлі және шығыстар құрылымының өзгеруі

Шаруашылық жүргізудің әртүрлі жүйелерінде (нарықтық және әкімшіл-әміршіл) және экономикалық дамудың түрлі кезеңдерінде мемлекеттің рөлі, функциялары мен қызмет саласы өзгеріп отырады. Соған сәйкес мемлекеттің жасайтын шығыстарының құрамы мен көлемі де өзгеріске ұшырайды.

Жергілікті бюджет шығыстарының құрамына мемлекеттік бюджет шығыстары, бюджеттен тыс қорлар, мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдар, сондай-ақ өндірістік және өндірістік емес сала мекемелерінің шығыстары кіреді.

Мемлекеттік сектор кәсіпорындары шығыстарының негізгі құрамдары

Өндірістік және шаруашылық-пайдалану шығындары

Күнделікті қызметті жүргізуге қатысты жұмсалымдар.
Ұлғаймалы ұдайы өндіріс

Негізгі құралдар мен айналым капиталына бағытталатын шығындар.
Бюджетке және қорларға төлемдер

Бюджет пен бюджеттен тыс қорлар алдындағы міндеттемелер.
Көтермелеу және ынталандыру қорлары

Қызметкерлерді ынталандыруға арналған аударымдар.

Бірінші топтағы шығындар қорлардың толық айналымымен байланысты және өндіріс шығындарын өтеуге бағытталғандықтан, шартты түрде шығыстар қатарына жатқызылады. Сондықтан кәсіпорындар бойынша мемлекеттің шығыстары көбіне екінші және үшінші топтарды қамтиды.

Реформалау кезеңінде мемлекеттік сектордың үлесі төмендегенімен, мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру үдерістеріне қарамастан, ол шамамен 30–40% деңгейінде сақталып келеді. Бұл дамыған нарықтық қатынастарға сай келетін көрсеткіш ретінде бағаланады. Осы себепті «жергілікті бюджет шығыстары» категориясы тұрақты экономикалық қатынастарды сипаттап, өзектілігін сақтайды.

Жоспарлау және қаржыландыру қағидаттары

Жергілікті бюджет шығыстарының басым бөлігі қоғамдық игіліктерді, тауарларды және қызметтерді өндіруге немесе халықты олармен қамтамасыз етуге бағытталады. Бұл шығыстар әлеуметтік-мәдени мақсаттарды, құқықтық тәртіпті қорғауды, басқаруды, инфрақұрылымды және өзге де қоғамдық маңызы бар қажеттіліктерді қамтиды.

Шығыстар негізінен қоғамның таза табысы есебінен (бюджетке орталықтандырылған немесе мемлекеттік кәсіпорындардың қарамағындағы) жүргізіледі. Сонымен бірге амортизация сомалары (өндірістік капиталды жаңартуға арналған күрделі жұмсалымдарға) және халық қаражаттары (салықтар, қарыз түсімдері) есебінен де жабылуы мүмкін. Кейбір бағыттарда кәсіпорын табыстары есебінен кейін өтелетін банктердің ұзақ мерзімді кредиттері тартылады.

Ұйымдастырудың негізгі қағидаттары

Жоспарлылық

Шығыстарды болжау, қаржыландыруды ұйымдастыру және қаражатты пайдаланудың қатаң тәртібін белгілеу.
Баланстық әдіс

Шығыстарды жоспарлаудың негізгі әдісі ретінде ресурстар мен қажеттіліктердің сәйкестігін қамтамасыз ету.
Мақсатты сипат

Қаражатты нақты шараларға бағыттау арқылы салалар мен өңірлер дамуының үйлесімділігін күшейту.
Қайтарусыздық

Берілген ресурстарды тікелей өтеуді талап етпейді; кей жағдайларда кредиттік тетіктермен қатар қолданылады.
Нәтижеге қарай қаржыландыру

Қаражатты өндірістік көрсеткіштер мен жоспарланған шаралар орындалуына байланысты бөлу.
Үнем режимі

Ішкі резервтерді жұмылдыру, бақылауды күшейту, қаражатты ұтымды және ұқыпты пайдалану.

Мақтаарал ауданы бюджеті: 2008 жылға арналған шығыстар жоспары

Төмендегі деректер Мақтаарал ауданының 2008 жылға арналған бюджет шығыстары жоспарының құрылымын және 2007 жылмен салыстырғандағы өзгерістерді көрсетеді (мың теңге).

Шығыстар	2007 ж. нақты	2008 ж. жоспар	Өзгеріс	Өсім, %
Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер	267 443	242 229	-25 214	91
Қорғаныс	31 882	10 404	-21 478	33
Білім беру	4 980 097	5 727 466	747 369	115
Денсаулық сақтау	150	200	50	133
Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру	305 466	333 052	27 586	109
Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық	288 131	64 384	-223 747	22
Мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік	117 507	121 504	3 997	103
Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы және қоршаған ортаны қорғау	12 721	11 847	-874	93
Өнеркәсіп, сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі	17 226	6 351	-10 875	37
Көлік және коммуникация	46 535	25 000	-21 535	54
Басқалар	15 503	31 288	15 785	202
Ресми трансферттер	305	0	-305	0
Қарыздарды өтеу	88 463	58 976	-29 487	67
Барлығы	6 171 429	6 632 701	461 272	107

Жергілікті бюджет шығыстарын ұйымдастыруда маңызды қағидаттардың бірі — оларды жабудың бюджеттік, кредиттік және меншікті көздерінің оңтайлы үйлесуі. Шығыстардың мазмұны әркелкі болғандықтан, қаржыландыру көздері, нысандары мен әдістері де айырмашылық жасайды.

Шығыстарды топтастыру: экономикалық мазмұны және белгілері

Жергілікті бюджет шығыстарын шектеудің аса маңызды критерийлерінің бірі — олардың материалдық өндіріс пен ұлттық табысты жасау үдерісіне қатысы. Осыған сәйкес мемлекеттік шығыстар экономикалық мазмұны бойынша үш негізгі топқа бөлінеді.

1) Өндірістік сфера

Материалдық өндіріспен тікелей байланысты шығыстар; мемлекеттің шаруашылық қызметімен шарттасып, ұлттық табысты жасаумен ұштасады.

2) Өндірістік емес сфера

Қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін ұлттық табысты тұтынуға байланысты шығыстар: білім беру, денсаулық сақтау, ғылым, мәдениет, тұрғын үй және әлеуметтік қорғау.

3) Мемлекеттік резервтер

Төтенше жағдайларда (апаттар, дағдарыстар) қажеттіліктерді жабуға арналған резервтерді жасау және толықтыру шығындары; орталықтандыру тиімділікті арттырады.

Өндірістік емес сфера шығыстары тұтыну қорына түсетін ұлттық табыстың бөлігі ретінде көрінгенімен, олардың артуы ұзақ мерзімде қоғамдық өндірістің өсуіне және тиімділіктің жақсаруына ықпал етеді (білікті кадр даярлау, ғылым нәтижелерін өндіріске енгізу, медицина қызметі арқылы).

Қосымша жіктеу белгілері

Предметтік (мақсатты) белгісі

Экономика, әлеуметтік-мәдени шаралар, ғылым, қорғаныс, басқару.

Аумақтық белгісі

Экономикалық аймақтар бойынша бөлу; өндіргіш күштерді орналастыруға ықпал етеді.

Салалық белгісі (өндірістік сфера)

Өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы, көлік және байланыс, сауда.

Салалық белгісі (өндірістік емес сфера)

Білім беру, ғылым, денсаулық сақтау, әлеуметтік сақтандыру, қорғаныс, басқару.

Қаржыландыру әдістері мен нысандары

Жергілікті бюджет шығыстары мемлекеттік қажеттіліктерді барынша толық қамтамасыз етуі үшін қаражат ең жоғары тиімділікпен пайдаланылуы тиіс. Шаруашылық жүргізудің ерекшеліктеріне қарай қаржыландырудың екі негізгі әдісі ажыратылады.

1) Шаруашылық есеп негізіндегі қаржыландыру

Кәсіпорындар мен ұйымдар алдымен меншікті ресурстарын және банк кредиттерін пайдаланады, ал жетіспейтін бөлігі бюджет қаражатымен жабылады.

2) Сметалық-бюджеттік қаржыландыру

Әлеуметтік-мәдени шаралар, мемлекеттік билік пен басқару органдарын ұстау, қорғаныс шығындары смета негізінде қаржыландырылады. Бұл тәртіптегі ұйымдар бюджеттік мекемелер деп аталады.

Ерекше жағдайларда айналысқа қолма-қол ақша шығару немесе қолма-қол ақшасыз кредиттік эмиссия түріндегі эмиссиялық қаржыландыру қолданылуы мүмкін.

Бюджеттік қаржылық көмектің нысандары

Демеуқаржы

Қайтарусыз

Бюджет және бюджет қорларынан ұйымдардың зияндарын жабуға немесе төменгі бюджеттерді теңгерімдеуге бөлінеді (мысалы, баға айырмасын өтеу, әлеуметтік бағаларды қолдау, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық шығындарын жабу).

Субвенция

Нысаналы, шартты

Әлеуметтік қолдау бағдарламалары мен өзге мақсаттарға берілетін нысаналы көмек. Мақсатты пайдалану бұзылса, қаражат қайтарылуға жатады.

Субсидия

Үлестік негіз

Белгілі бір шараларды қаржыландыруға бюджет, бюджеттен тыс және арнаулы қорлар есебінен ақшалай немесе заттай түрде берілетін жәрдемақы.

Трансферттер түсінігі

Трансферттер — бюджеттен және бюджеттен тыс қорлардан белгілі бір қажеттіліктерді қаржыландыру үшін қаражатты өтеусіз әрі қайтарусыз қайта бөлу. Көбіне әлеуметтік сақтандыру, әлеуметтік қамсыздандыру, жұмыссыздық төлемдері, білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет жүйелерін ұстау сияқты бағыттарда қолданылады.

Жергілікті бюджет түсімдері: салық жоспарының орындалуын талдау

Төменде жергілікті бюджет бойынша салық түсімдерінің жартыжылдық орындалуы берілген (мың теңге). Кесте жоспар мен нақты түсімдерді, сондай-ақ ауытқуларды көрсетеді.

№	Округ атауы	Жоспар	Нақты	Орындалуы, %	Ауытқу (+/−)
I	Асықата өңіріндегі 8 округ	6 236,20	6 376,00	102,20	+139,80
II	Атакент өңіріндегі 3 округ	3 679,80	3 937,00	107,00	+257,20
III	Жетісай өңіріндегі 5 округ	8 882,40	8 948,50	100,70	+211,00
IV	Достық ауылдық округі	1 579,80	1 531,60	96,90	−48,20
V	Жаңа ауыл ауылдық округі	1 030,80	934,10	90,60	−96,70
VI	Мырзакент өңіріндегі 6 округ	5 421,60	4 686,30	86,40	−760,40
VII	Мырзакент қалашығы	1 567,80	1 116,60	71,20	−451,20
VIII	Еңбекші ауыл округі	749,40	446,00	59,50	−303,40
IX	Нұрлыбаев ауылдық округі	621,60	615,80	99,10	−5,80
Жалпы		29 769,40	28 591,90	—	−1 057,70

Қорытынды тұжырым

Жергілікті бюджет шығыстарын тиімді жоспарлау — ресурстарды басым бағыттарға шоғырландыру, мақсатты қаржыландыруды күшейту және нәтижеге бағдарланған бақылау тетіктерін қолдану арқылы жүзеге асады. Бұл өз кезегінде аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын теңгерімді қолдауға мүмкіндік береді.