Алғаш рет катастрофалық құбылыстарға француз ғалымы, палеонтология мен салыстырмалы анатомияның негізін салушы Ж. Кювье (1769 - 1832) назар аударды
Катастрофизм және Жер тарихындағы жаппай жойылулар
Катастрофалық құбылыстарға алғаш назар аударғандардың бірі — француз ғалымы, палеонтология мен салыстырмалы анатомияның негізін салушы Ж. Кювье (1769–1832). Ол Жер биосферасы өз дамуы барысында бірнеше орасан зор катастрофаларды бастан өткергенін және бұл оқиғалар планетада тіршілік еткен кейбір организмдер топтарының жойылып кетуіне әкелгенін көрсетті.
Кювьенің катастрофизм туралы ілімі биостратиграфияның қалыптасуына үлкен әсер етті. Биостратиграфия — Жер тарихында органикалық дүниенің бір түрлерінің екіншілерімен заңды түрде алмасуы қоршаған ортаның дамуымен тікелей байланыста жүретінін қарастыратын ғылым.
Фанерозойдағы ырғақтылық: деректер мен бағалау
М. Рауп пен Дж. Сепкоски (1982) түрлердің жаппай жойылып кетуі жөніндегі қолда бар мәліметтерді статистикалық тұрғыдан өңдеді. Нәтижелер фанерозой кезеңінде (шамамен 570 млн жыл) мұндай оқиғалардың бірнеше рет қайталанғанын көрсетті.
Қайталану жиілігі
Әр 30 ± 4 млн жыл сайын
Дүркін-дүркін байқалатын циклдік сипат ұсынылады.
Критикалық кезеңдер саны
20 кезең
Жердің соңғы ~600 млн жылдық дамуымен байланысты.
Жаппай жойылулардың ықтимал себептері
Көптеген ғалымдар түрлердің жаппай жойылып кетуін әртүрлі табиғи факторлармен байланыстырады. Төменде жиі аталып жүретін негізгі себептер келтірілген:
-
Ірі аспан денелерінің құлауы
Кратерлердің түзілуі, климат пен экологиялық жағдайлардың кенет әрі күрт өзгеруі.
-
Вулкандық шаңның атмосфераға түсуі
Вулканогенез нәтижесінде күн сәулесінің әлсіреуі, салқындау және биожүйелердің бұзылуы.
-
Радиоактивті элементтердің гидросфераға түсуі
Уран және басқа химиялық радиоактивті элементтер (рифтогенезбен байланысты) экожүйелерге әсер етуі мүмкін.
-
Геомагниттік қорғаныштың әлсіреуі
Геомагниттік өрістің инверсиясы кезінде Жердің қорғаныш қасиеттері төмендеуі ықтимал.
-
Жаңа жұлдыздардың жарқылдары
Ғарыштық сәулеленудің күшеюі арқылы биосфераға жанама ықпал етуі мүмкін.
-
Күн жүйесіндегі сыртқы ықпалдар
«Немезида» немесе Күн жүйесінің ықтимал 10-планетасы сияқты факторлардың әсері туралы гипотезалар.
-
Әлемдік мұхит деңгейінің өзгеруі
Теңіз деңгейінің көтерілуі не төмендеуі мекен ету орталарын қайта құрып, биоалуантүрлілікке қысым түсіреді.
Бір-бірімен байланысқан процестер: кешенді әсер
Соңғы жылдары жоғарыда аталған құбылыстардың көпшілігі бір-бірімен тығыз байланыста болуы мүмкін екендігін көрсететін мәліметтер жинақталуда. Мысалы, астероидтардың Жер бетіне құлауы тек атмосфераға шаң көтерумен шектелмей, сонымен қатар тектогенездің күшеюіне ықпал етуі мүмкін. Мұндай жағдайда рифтогенез, вулкандардың атқылауы, жер сілкіністері, тіпті геомагниттік өрістің инверсиясы сияқты құбылыстардың қатар байқалуы ықтимал.