Жаңа реалистік әдебиеттің, ағартушылық - халықтық бағыттағы әдебиеттің ерекшеліктері мен жаңашылдық сипаты
ХХ ғасыр басындағы жаңа реалистік және ағартушылық-халықтық әдебиет: ерекшелік пен жаңашылдық
ХХ ғасыр басындағы шығармалар мен әдеби басылымдар қазақ әдебиетінің жаңа белесін айқын көрсетеді. Осы кезеңде көркем ойдың даму заңдылықтары екі ірі арнаға бөлініп, әдебиеттің бағыты мен тілдік-стильдік болмысы жаңаша қалыптаса бастады.
Кезеңді айқындаған екі бағыт
-
Бірінші бағыт: ХІХ ғасырда, әсіресе оның екінші жартысында тамыр жайған Шығыс әдеби дәстүрі мен діни сипаттағы шығармалардың ықпалы бірте-бірте саябырсыды. «Кітаби ақындар» аталған арна жаңа әдеби процесте өз орнын сақтағанымен, бұрынғыдай айқындаушы күш болудан қалды.
-
Екінші бағыт: Батыс, орыс мәдениетімен және жаңа заман ғылымымен сабақтасқан ой-сананың күшеюі. Көркем публицистика өрістеп, азаматтық үн ұлттық сөз өнерінің өзегіне айналды.
Батысқа бетбұрыс және жаңа таным кеңістігі
Әдебиеттің даму үрдісінде жаңа білім мен еуропалық мәдениетке бет бұру айқын көрінді. Мағжан Жұмабаев мақалаларында, аудармаларында, оқулықтары мен оқу ісі жайлы еңбектерінде ғылымға негізделген білімнің мәнін ашық айтып, Еуропа мәдениетіне жақын көзқарасын танытты.
Мұхтар Әуезовтің Мағжан туралы бағасы да осы құбылысты дәл көрсетеді: ол Мағжанның «еуропалылығын», «жарқыраған әшекейін» ерекше атап, ақынның қазақы ортадан шығып, мәдениет пен сұлулықтың кең өрісіне көтерілген болмысын айқындайды.
Мағжанның Уфа, Омбы, Мәскеуде білім алуы, В. Я. Брюсов тарапынан «қазақтың Пушкині» атануы — осы жаңа бағдардың символдық көрінісі. Сонымен бірге, сол тұстағы қазақ оқығандарының едәуір бөлігі Ресейдің кәсіби білім орталықтарында тәрбиеленіп, қоғамдық-саяси өмірге белсене араласты. Алаш қозғалысының батысы мен шығысында да ой тізгінін көбіне осы зиялылар ұстады.
Поэзиядағы жаңару: мектеп қалыптастыру және жанрлық түрлену
Бұл кезеңдегі өзгерістер ең алдымен халыққа жақын жанр — өлең мен жырда айқын көрінді. Жыраулық поэзия жалғаса отырып, заман тынысын дәл танытатын жаңа дәуір поэзиясы тез орнықты. Көтеш пен Шал ақыннан басталған ақындық поэзия Абай дәстүрімен биік белеске көтеріліп, біржолата мектеп қалыптастырды. Соған сәйкес поэзияның мазмұны да, бітімі де жаңарды.
Кітаптар легі және әдеби тыныс
ХХ ғасыр басында көптеген қаламгерлердің алғашқы жинақтары жарық көріп, әдеби ортаға жаңа серпін берді. Олардың қатарында: Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының 1907 жылы шыққан үш жинағы, Сәбит Дөнентаевтың «Уақ-түйек» (1905), Міржақып Дулатовтың «Оян, қазақ!» (1909), Мағжан Жұмабаевтың «Шолпан» (1912), Сәкен Сейфуллиннің «Өткен күндер» (1914) және басқа да еңбектер бар.
Мәшһүр Жүсіптің кітаптары 1905 жылғы революция ықпалымен айтылған өткір ойлары үшін қудаланып, баспаға ірі айыппұл салынғаны да бұл дәуірдегі сөздің қоғамдық салмағын көрсетеді.
Сұлтанмахмұт Торайғыров: азаматтық поэзияның қуаты
Небәрі 27 жыл ғұмыр кешкен Сұлтанмахмұт Торайғыров бұл кезеңде аса ауқымды көркем мұра қалдырды. Оның алғашқы кітабы ақын қайтыс болғаннан кейін, 1922 жылы ғана жарық көрді, ал оған дейін шығармалары мерзімді баспасөзде және ел арасында кең тарады.
Азаматтық үннің белгісі
«Қазақ» газетінің шығуына арналған «Міне, алақай!» (1913) өлеңі ақынның қоғамдық көзқарасын айқын жеткізді.
Ұлт-азаттық идея
«Алаш ұран» (1917) туындысы ұлттық-азаттық идеясының ашық үні ретінде танылды.
Жанрлық жаңалықтары
-
Қазақ әдебиетінде тұңғыш роман жазғандардың бірі; өлеңмен роман жазуды қалыптастырды.
-
Сюжетсіз, философиялық-лирикалық поэма жанрының тууына ықпал етті.
-
Шын мағынасындағы публицистикаға жақын көркем жазудың іргесін бекіткен қаламгерлер қатарында тұрды.
Академик Серік Қирабаев ақын шығармашылығын үш кезеңге бөліп қарастырып, оның табиғатынан қайсарлық пен табандылықты, лапылдап тұрған ақындық мінезді ерекше атап өтеді. Торайғыров поэзиясы бір жағынан Абай өрнегін жаңғыртса, екінші жағынан көзі көрген аласапыран дәуірдің суретін дәл түсіре білді.
Мәтіндегі уақыт бедері
«Сарыарқаның жаңбыры» (1917) — үміт пен арманға толы шығарма. Ақын Сарыарқаның жаңбырын бостандықтың лебіндей сезінеді.
Ал алты тармақтық «Итаршыға» өлеңінде де дәуірдің қалың табы, әлеуметтік салмақ қысқа формаға сыйғызылған.
«Адасқан өмір» поэмасы қазақ поэмасының өшпес рухты үлгілерінің қатарынан орын алса, «Кедей» поэмасы көркемдігімен де, тарихи мәнімен де бағалы. Өлеңмен жазылған тұңғыш роман ретінде танылған «Қамар сұлу» — қазақ реализміне бастау болған ірі шығармашылық құбылыстардың бірі.
Бернияз Күлеев және Абай мектебінің жаңа өркені
ХХ ғасыр басындағы әдебиеттің белбаласы Бернияз Күлеев (1899–1923) — өзіндік дара суреткерлігімен бірге, Абай ақындық мектебінің жарқ еткен жас өркені ретінде тарихта қалды. Қысқа ғұмырында оның өлең ырғағы мен сөз орамдарынан Абай поэзиясына тән дәлдік пен талғам айқын сезіледі. Ол заманының сөзін айта алды және дәстүрді жаңаша екпінмен жалғастырды.
Поэма жанрының биіктеуі: реализм, тарих, азаматтық рух
Кезең поэмалары эпикалық жанрдың мүмкіндігін кеңейтті. Мұхамеджан Сералиннің «Топжарған», «Гүлһашима» поэмалары, Сұлтанмахмұттың азаматтық рухы күшті «Таныстыру», «Адасқан өмір», «Кедей» сияқты туындылары, Ығылман Шөрековтың «Исатай-Махамбет» поэмасы, Шәді Жәңгіровтың шығыстық сарын мен тарихи шежіреге құрылған дастандары — жанрдың реалистік, тарихи, азаматтық, философиялық сипатын күшейтті.
Өлең формасының жылдам жаңаруы
Ақындар күнделікті қоғамдық оқиғаларға жедел үн қатып, ой толғау арқылы өлеңнің өміршеңдігін арттырды. Азаматтық, публицистикалық сарын сөз зергерлігімен ұласты. Ырғақ, буын, құрылым түрленіп, метафоралық ойлау күрделене түсті.
Азаматтық-саяси лирика
Қысқа өлең формасында өткір әлеуметтік пікір айту күшейді.
Философиялық ой
Оқиғалы және ойға құрылған өлеңдер, сюжетсіз поэмалар көбейді.
Көркем ізденіс
Түрлік-пішіндік тәжірибелер қазақ өлеңін жаңа деңгейге шығарды.
Кезең поэзиясынан үш үзінді
Жарық күн туды,
Жер жүзін жуды,
Көктен нұрлар төгіліп.
Ежелгі, ескі,
Ортадан кетті,
Етек-жеңі сөгіліп.Бернияз Күлеев, «Бостандық күнінде»
Иесі болса дағы алтын тақтың,
Көнеді бенде ісіне жалғыз Хақтың.
Тағдырыма мойынсынып, елден безіп,
Мен жүрмін ортасында бөтен-жаттың.Сәкен Сейфуллин, «Қазақ сая»
Қарасаң сонда қазақ арасына,
Ойнаған жалаң аяқ баласына,
Кетеді іш елжіреп, жанып, күйіп,
Көңілдің тұз сепкендей жарасына.Мағжан Жұмабаев, «Күз күні»
Бұл өлеңдер мазмұны жағынан өз дәуірінің шындығын танытса, поэтикалық үлгісі мен бітімі тұрғысынан бұрынғы жыраулар дәстүрінен біртіндеп оқшауланып, жаңа көркемдік жүйеге бет алғанын аңғартады.
Прозаның кеңеюі: басылымдар, оқу құралдары және көркем тәжірибе
ХХ ғасыр басында проза да жаңа міндеттерді арқалады: өмір шындығын, үлкен азаматтық ойды, ағартушылық-демократиялық идеяларды көркем бейнелеуге ұмтылды. Жанрлық аясы кеңейіп, қаламгердің дүниетанымы мен идеялық ізденістерін көркем мазмұнға көшіруге мүмкіндік берген әдістер толыға түсті.
Проза таралған арналар
-
Газет-журналдар: «Айқап», «Қазақ», «Қазақстан» және басқа басылымдар.
-
Оқу құралдары мен хрестоматиялар: мектеп, медресе бағдарламаларына арналған мәтіндер арқылы кең тарады.
-
Жинақтар мен қолжазба журналдар: «Садақ» секілді қолжазба басылымдарда да жарияланды.
Бұл дәуірде С. Көбеевтің «Үлгілі бала», М. Дибердиевтің «Қазақ балаларына қайрат кітабы», сондай-ақ халық әдебиетінің үлгілерін жинақтаған В. Радлов, Г. Потанин, Ә. Диваев еңбектері арқылы да прозалық мәтіндер мен шағын әңгімелердің әртүрлі нұсқалары кең тарады. Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі», Ж. Тілепбергеновтің әңгімелері осы әдеби ортаның көркем тәжірибесін танытады.
Кейбір шығармалар бізге қолжазба күйінде жетті. Мысалы, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Қамар сұлу», «Кім жазықты?» романдары кезең прозасының бағыт-бағдарын, ізденіс жолдарын айқындауға мүмкіндік береді. Бұл прозалық мұралардың бірқатары фактографиялық, тіпті натуралдық сипатта болса да, заман шындығын қаз-қалпында көрсететін бай материал ұсынады.
Түйін
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті — қысқа мерзім ішінде мазмұндық тұрғыдан байып, пішіндік тұрғыдан құбылып, қоғамдық оймен тығыз байланысқан жаңа сапаға көтерілген дәуір. Поэзияда азаматтық үн күшейіп, жанрлық жаңару жеделдеді; прозада ағартушылық-демократиялық идеялар кең өріс алды. Бұл кезең әдебиетіміздің жаңашылдық қуатын айқын танытқан тарихи белес ретінде орнықты.