Неке шартының жарамсыздығын тану және оның құқықтық салдары туралы қазақша реферат

Неке шартын жарамсыз деп тану: ұғымы және бұзудан айырмашылығы

Неке шартын сот тәртібімен жарамсыз деп тану оны бұзудан өзгеше. Шарт бұзылған кезде ол алдағы уақытқа күшін жояды. Ал шарт жарамсыз деп танылса, ол бастапқыда заң талаптарына сай болмаған мәміле ретінде қаралады және құқықтық салдарлар Азаматтық кодексте көзделген мәміленің жарамсыздығы қағидалары бойынша анықталады.

Қазақстан Республикасының Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы заңнамасына сәйкес, неке шарты сот арқылы толық немесе ішінара жарамсыз деп танылуы мүмкін.

Неке шарты қай кезде жарамсыз деп танылады?

1) Кәмелетке толмағандардың шарты

Егер неке шарты кәмелетке толмағандар арасында ата-анасының, асыраушысының немесе қамқоршысының келісімінсіз жасалса, шарт олардың сотқа берген арызы бойынша жарамсыз деп танылуы мүмкін. Мұндай талап қойылмаған жағдайда шарт өз күшін сақтай береді.

2) Психикалық жай-күйі шарт жасауға мүмкіндік бермеген жағдайлар

Егер шарт психикалық ауруы бар немесе ақыл-есі кем тұлғаның қатысуымен жасалса, ол тұлға өз әрекетінің мәнін түсінбей, еркін толық білдіре алмауы мүмкін. Бұл жағдайда шарт қамқоршының арызы бойынша жарамсыз деп танылуы ықтимал.

Егер кейін тұлға емделіп, сот оны әрекетке қабілетті деп таныса және ол некені (және қатынастарды) жалғастыруға еркін білдірсе, сот нақты мән-жайларға қарай шартты жарамды деп тануы мүмкін.

3) Іс-әрекеті шектеулі тұлғаның қатысуы

Сот шешімімен іс-әрекеті шектеулі деп танылған адамның (мысалы, алкогольге немесе есірткіге тәуелділік салдарынан) қамқоршысының келісімінсіз жасалған неке шарты қамқоршының талап-арызы бойынша жарамсыз деп танылуы мүмкін.

4) Шарт жасалған сәтте өз әрекетін түсінбеген немесе басқара алмаған тұлға

Тұлға жалпы әрекетке қабілетті бола тұра, дәл шарт жасалған сәтте өз іс-әрекетіне жауап бере алмайтын жағдайда (ауыр күйзеліс, денсаулық жағдайы және т.б.) болса, шарт сол тұлғаның талап-арызы бойынша жарамсыз деп танылуы мүмкін.

Егер ол адам өмір бойы сотқа жүгіну мүмкіндігінен айырылған болса, оның орнына мүдделі тұлға талап қоюы мүмкін. Ал шарттан кейін жұбайы әрекетке қабілетсіз деп танылса, оның қамқоршысы шартты жарамсыз деп тану туралы сотқа жүгінуге құқылы.

5) Жаңылысу (адасу) нәтижесінде жасалған шарт

Егер тараптардың бірі шартты маңызды мән-жайға қатысты жаңылысып жасаса, ол сотқа жүгініп шартты жарамсыз деп тануды сұрай алады. Дегенмен, жаңылысудың сипаты мен тараптардың мінез-құлқы ескеріледі: кей жағдайларда сот талапты қанағаттандырмауы мүмкін.

6) Алдау, зорлық-зомбылық, қорқыту немесе ауыр жағдайды пайдалану

Егер шарт алдау, зорлық-зомбылық, қорқыту арқылы немесе тараптардың бірі өте ауыр жағдайда болып, екінші тарап осыны пайдаланып, аса қолайсыз талаптарға мәжбүрлеген жағдайда жасалса, шарт жарамсыз деп танылуы мүмкін.

Алдау — жалған ақпарат беру немесе шартқа ықпал ететін маңызды фактілерді жасыру.

Зорлық-зомбылық — денелік немесе моральдық күш көрсету арқылы шартқа көндіру.

Қорқыту — психологиялық қысым жасау; қорқыту нақты әрі шынайы қауіп сипатында дәлелденуі тиіс.

Ауыр жағдайды пайдалану үшін екі фактор маңызды: (A) зардап шеккен тарап келісімге ауыр мән-жайлардың әсерімен мәжбүр болады; (B) екінші тарап бұл жағдайды біліп, соны пайдаланады және шарт талаптары бір тарап үшін айқын қолайсыз болады.

Неке шартына қойылатын жалпы жарамдылық талаптары

Неке шарты — ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтары мен міндеттерін айқындайтын екіжақты келісім. Ол Азаматтық кодекстегі мәмілелерге қойылатын жалпы талаптарға сай болуы тиіс.

Негізгі талаптар

Мазмұны заңға қайшы болмауы керек.
Тараптар толық әрекет қабілетті болуы немесе заңдағы тәртіппен өкілдік/келісімдер сақталуы тиіс.
Ерік білдіру еркін әрі шынайы болуы қажет (қысымсыз, алдаусыз).
Заң белгілеген жағдайда нысан (форма) талаптары сақталуы керек.

Егер шарт талаптары ерлі-зайыптылардың бірін өте қолайсыз жағдайға қалдырса, сот екінші тараптың өтініші бойынша шартты толық немесе ішінара жарамсыз деп тануы мүмкін.

Неке жарамсыз болса, неке шартына әсері

Неке шарты тек некеге тұратын немесе некеде тұрған адамдар арасында жасалатындықтан, некенің өзі шарттың құқықтық негізі болып саналады. Сондықтан неке жарамсыз деп танылса, әдетте неке шарты да жарамсыздыққа ұшырайды.

Некені жарамсыз деп танудың негізгі салдары

Некенің құқықтық салдары, әдетте, неке қиылған күннен бастап жоққа шығарылады.
Ортақ тегі, тұрғын үйді пайдалану құқығы сияқты бірқатар отбасылық құқықтар тоқтатылуы мүмкін.
Бірлесіп алынған мүлікке қатысты қатынастар отбасылық құқық нормаларымен емес, көбіне азаматтық құқықтағы үлестік меншік қағидаларымен реттеледі.

Жарамсыз мәміленің (неке шартының) құқықтық салдарлары

Жарамсыз деп танылған келісім, жалпы қағида бойынша, құқықтық салдарға әкеп соқпайды. Тараптар шарт бойынша алғанын қайтаруға міндетті, ал қайтару мүмкін болмаса — оның құнын ақшалай өтеуі мүмкін. Кейбір жағдайларда сот кінәлі тарапқа қосымша жауапкершілік жүктей алады.

Некені жарамсыз деп тану: негіздері, талап қоюшылар және шектеулер

Некені жарамсыз деп танудың кең тараған негіздері

Мәжбүрлеп қиылған неке.
Жұбайлардың бірінің екіншісінен отбасы мүшелеріне, жеке басына немесе қоғам қауіпсіздігіне нақты қатер төндіретін ауруды жасыруы.
Неке қиюға кедергі келтіретін мән-жайлар: басқа тіркелген некенің болуы, заңмен тыйым салынған туыстық дәрежесі және өзге де заңды кедергілер.
Жалған неке (отбасы құру ниетінсіз, белгілі бір пайда немесе құқықтық артықшылық алу мақсатымен).

Кімдер талап қоюға құқылы?

Кәмелетке толмағанмен неке қиылса: кәмелетке толмаған жұбай, оның ата-анасы, қорғаншысы/қамқоршысы, қорғаншылық және қамқоршылық органы немесе прокурор.

Ерікті келісім болмаған жағдайда (мәжбүрлеу, алдау, қателесу, немесе тіркеу сәтінде әрекеттің мәнін түсінбеу): құқықтары бұзылған жұбай және/немесе прокурор.

Кедергі мән-жайлар туралы білмеген жұбай, әрекетке қабілетсіз деп танылған жұбайдың қорғаншысы, сондай-ақ құқықтары бұзылған өзге адамдар, қорғаншылық органы және прокурор.

Жалған неке жағдайында: прокурор және жалғандық туралы білмеген жұбай.

Некені жарамсыз деп тануға жол бермейтін жағдайлар

Іс қаралатын сәтке қарай некеге кедергі болған мән-жайлар заң бойынша жойылса, неке жарамсыз деп танылмауы мүмкін.
Кәмелетке толмаған жұбайдың мүддесі талап етсе немесе ол некені жарамсыз деп тануға келіспесе, сот талап-арыздан бас тартуы ықтимал.
Егер жалған неке ретінде тіркелген адамдар сотқа дейін іс жүзінде отбасы құрса, сот некені жалған деп танудан бас тартуы мүмкін.
Алайда тыйым салынған туыстық, сондай-ақ тіркеу кезінде бір тараптың басқа бұзылмаған некеде болуы сияқты жағдайларда шектеулер қолданылмауы мүмкін.

Сот шешімінің арнайы салдарлары: балалар және адал ниетті жұбай

Балалардың құқықтары қорғалады

Некені жарамсыз деп тану мұндай некеде туған балалардың, сондай-ақ неке жарамсыз деп танылған күннен бастап екі жүз жетпіс күн ішінде туған балалардың құқықтарына нұқсан келтірмейді.

Адал ниетті жұбайға берілетін қорғаныс

Сот некеге тұру кезінде кедергі мән-жайлар туралы білмеген жұбайды (адал ниетті жұбай) қорғау үшін:

екінші жұбайдан асырауға қаражат алу құқығын тануы;
мүлікті бөлу кезінде оның мүддесін ескеруі;
неке шартын толық немесе ішінара жарамды деп тануы мүмкін.
Адал ниетті жұбай материалдық және моральдық зиянның өтелуін талап ете алады, сондай-ақ тіркеу кезінде таңдаған тегін сақтап қалуға құқылы.

Қорытынды

Неке шартын жарамсыз деп тану — тараптардың еркіне, әрекет қабілеттілігіне, шарт мазмұнының заңға сәйкестігіне және келісімнің адалдығына тікелей байланысты күрделі құқықтық мәселе. Мұндай дауларда сот әрбір жағдайдың нақты мән-жайын бағалап, шартты толық немесе ішінара жарамсыз деп тануы, ал ерекше жағдайларда адал ниетті жұбайдың құқықтарын қосымша қорғауы мүмкін.

Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері некеге тұру мемлекеттік тіркелген күннен бастап туындайды. Ал некені немесе неке шартын жарамсыз деп тану тек сот тәртібімен жүзеге асырылады.