Жаңартпа - инновациялық процестер теориясы туралы ғылым
Жаңартпа және инновациялық процестер теориясының қалыптасуы
Жаңартпа — инновациялық процестер теориясын зерттейтін ғылым саласы. Ол практикалық қызметте ғылыми білімдерді белсенді пайдалану басталған кезде қалыптасты. Жаңартпа ілімінің негізін салушылар ретінде Ж. Кондорсэ, Н. Кондратьев және Й. Шумпетер аталады.
Й. Шумпетердің инновациялық даму тұжырымдамасы
Й. Шумпетер 1939 жылы жарық көрген «Экономикалық циклдер» еңбегінде инновациялық процестер теориясының негізгі ұғымдарын терең талдады. Ол инновациялық процесті даму деп түсіндірді, ал даму — төмендегі жағдайларда жаңа комбинацияларды жүзеге асыру:
- жаңа тауар өндіру;
- шикізат пен материалдардың жаңа көздерін пайдалану;
- жаңа нарықтарға шығу;
- жаңа ұйымдық формаларды енгізу.
Кәсіпкердің рөлі: өнертабыс пен жаңалықтың арасындағы көпір
Шумпетер инновациялық процесте кәсіпкердің рөліне айрықша мән берді. Оның пікірінше, кәсіпкер — өнертабыс пен нарықтағы жаңалық арасын байланыстыратын негізгі буын. Ол кәсіпкерді өндіргіш күштердің үдеуін қамтамасыз ететін, экономикалық өмірді мақсатқа сай қайта ұйымдастыруға қабілетті маңызды тұлға ретінде сипаттады.
Динамикалық тепе-теңдік тәсілі
Нарық тепе-теңдігіне сүйенген ертеректегі көзқарастардан айырмашылығы, Шумпетер динамикалық тепе-теңдік идеясын негіздеді: қазіргі өндіріс факторларының комбинациясы өндіргіш күштердің дамуының жоғары деңгейіне сәйкес келетін жаңа комбинациялармен алмастырылғанда экономикалық өзгеріс пайда болады.
Шумпетердің кәсіпкерлік қызмет туралы теориялық пайымдаулары, кәсіпкерді өндіріс факторларын біріктіріп, үйлестіретін тұлға деп анықтаған Ж. Б. Сэйдің көзқарастарымен де ұштасады.
Инновациялық кәсіпкерліктің мазмұны
Шумпетердің түсіндіруінше, кәсіпкерлік қызметтің мәні өндірісті өзгерту және жаңартуда көрінеді. Ол жаңа мүмкіндіктерді ашу мен оларды практикалық іске асыру арқылы өндіріс пен айналымның жаңа түрлерін қалыптастырады.
Кәсіпкер қандай өзгерістер жасайды?
- жаңа өнім жасайды;
- жаңа технологияларды енгізеді;
- шикізаттың жаңа көздерін қолданады;
- жаңа сату нарықтарын табады;
- өндірісті қайта ұйымдастырады.
Меншік пен кәсіпкерлік
Шумпетер кәсіпкерді міндетті түрде меншік иесі ретінде қарастыру дұрыс емес деп есептеді. Оның ойынша, кәсіпкерлік қызмет белгілі бір әлеуметтік топқа ғана тән құбылыс емес және оны жалпы экономикалық қызметтің заңды нысаны ретінде қарастыруға болады.
Ұзын толқындар және циклдік даму логикасы
Австриялық ғалым экономикалық дамуды кезеңдерге бөліп, ұзын толқындар идеясын жүйелеуге үлес қосты. Оның зерттеулерінің маңызды бағыты — іскерлік белсенділіктің циклдері туралы теорияны дамыту болды. Бұл бағыт Н. Кондратьев алғаш сипаттаған өрлеу мен депрессия кезеңдерінің толқын тәрізді алмасуы туралы тұжырыммен сабақтас.
Қозғаушы күш
Шумпетер экономикалық өсудің қозғаушысы ретінде кәсіпкердің инновациялық қызметін атады және экономиканың ішінен туындайтын құрылымдық өзгерістерді циклдік процестің өзегі деп қарастырды.
Шумпетер дәстүрінің жалғасы: технологиялық құрылым теориясы
Шумпетердің идеяларын кейін ресейлік ғалымдар Д. С. Львов, С. Ю. Глазьев және В. Е. Маевский жалғастырып, технологиялық құрылым эволюциясының теориясын ұсынды. С. Ю. Глазьев «технологиялық жүйе» ұғымына жақын технологиялық құрылым тұжырымдамасын енгізді.
Технологиялық құрылым деген не?
Технологиялық құрылым — ұқсас ғылыми-техникалық принциптерге негізделіп жұмыс істейтін және реттеудің ұйымдастыру-экономикалық механизмінің маңызды факторларымен сипатталатын техникалық жиынтықтар тобы.
Бұл теорияда 5 технологиялық құрылым бөлінеді.