Бюджеттің мақсаттары және қағидаттары
Бюджет шығыстарының бөлінуі және құзыреттер
Кірістер мен шығыстарды бөлуді шектейтін айқын құқықтар белгіленген. Сонымен қатар бюджеттердің барлық түрлерінің шығыстары осы аумақтың әлеуметтік-экономикалық даму міндеттерімен, сондай-ақ биліктің тиісті органдарының нақты функциялары мен құзыреттерімен айқындалады.
Бюджеттің толықтылығы қағидаты
Бюджеттің толықтылығы — бюджетке мемлекеттің барлық қаржы операцияларын, оның жинайтын барлық кірістерін және жасайтын барлық шығыстарын шоғырландыруды білдіреді. Яғни әрбір бап бойынша мемлекеттің барлық түсімдері мен шығыстары толық ескерілетін бюджет жасалуы тиіс.
Заңнамалық қамтамасыз ету
Қазақстан Республикасының салық және бюджет заңнамаларында белгіленетін барлық түсімдердің, соның ішінде мемлекеттік акциялар пакеті бар акционерлік қоғамдардан және республикалық мемлекеттік кәсіпорындардан алынатын түсімдердің толық тізбесі, сондай-ақ барлық шығыстар бюджеттерде міндетті түрде және толық көрсетілуі арқылы қамтамасыз етіледі.
Бұл қағидат мемлекеттік билік пен басқару органдарының барлық кірістері мен шығыстарын бюджетке жинақтап, жұмылдырудың объективтік қажеттігін айқындайды. Осыған байланысты барлық ақша түсімдерін, сондай-ақ бюджет шығыстарының көлемі мен нақты бағыттарын дәл белгілеу қажет.
Орталықтандыру тәжірибесі
Дүниежүзілік практикада бұл қағидатты дәл қолдану қазіргі кезде әрдайым орынды деп саналмайды, өйткені бюджетке кірістерінің дербес көздері бар автономды түрде бөліп көрсетуге болатын көптеген шығыстарды жүктеуі мүмкін.
Қазақстанда мемлекеттік қаражаттарды қалыптастырудың орталықтандырылған әдісі қабылданған. Сондықтан 1998 жылдан бастап мемлекеттік бюджетке бюджеттен тыс қорлардың — зейнетақы, әлеуметтік сақтандыру, жол, халықты жұмыспен қамтуға жәрдемдесу қорларының қаражаттары енгізілді.
Бюджеттің нақтылығы: жоспарлау және дәлелді есеп
Нақтылыққа қол жеткізу жолдары
Бюджеттің нақтылығы ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы Президенттің Қазақстан халқына жыл сайынғы Жолдауына сәйкес көрсеткіштерді Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының индикативтік жоспарының, аумақтарды дамытудың экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларының өлшемдеріне сәйкестендіру арқылы қамтамасыз етіледі.
Негіздеме талаптары
Бюджет көрсеткіштері көпнұсқалық есеп-қисаптармен негізделуі тиіс. Бұл ретте ведомствалардың өткен кезеңдегі қаржы жоспарларына жасалған терең талдау нәтижелері, болжамдық бағалаулар және атқарылу тәжірибесі ескерілуі қажет.
Халықаралық тәжірибе
Дүниежүзілік практикада бюджет ресурстарының қозғалысын ағымдағы жылға ғана емес, неғұрлым ұзақ мерзімге де үлгілеу, сондай-ақ нақты жағдайлар өзгерген кезде қаржы жылы ішінде бюджет көрсеткіштерін түзету тәсілдері қолданылады.
Нақтылық қағидатының мәні
Нақтылық қағидатына ең алдымен жеке қаржы жоспарларын, сметаларды және тиісті деңгейдің бюджет жобасын әзірлеу процесінде қол жеткізіледі. Бұл қағидат бюджет тізімдемесін бұрмалауды болдырмау және бұзушылықтарды алдын ала жою үшін қажет.
Ол бюджетте мемлекеттің қаржы операцияларының шынайы көрсетілуін және бекітілген сомалардың бюджеттік арналымдардың атқарылуына сәйкестігін алдын ала көздейді. Нақтылық даму болжамдары мен бағдарламалары көрсеткіштеріне сүйенетін, сондай-ақ бюджеттік резервтердің болуымен нығайтылған кірістер көздері мен шығыстар бағыттары бойынша есеп-қисаптардың негізділігімен анықталады.
Бюджеттің жариялылығы және қоғамның хабардар болуы
Бюджеттердің жариялылығы бекітілген бюджеттерді, алдағы қаржы жылына арналған бюджет туралы заңды, сондай-ақ өткен кезеңдегі бюджеттердің атқарылуы туралы есептерді жариялау арқылы қамтамасыз етіледі.
Жариялылық — елдегі адам құқықтарын сақтау мен демократиялық өзгерістерді нығайтудың маңызды шарты. Өйткені бюджет кірістерінің қалыптасуы (ең алдымен салықтар мен алымдар арқылы) және бюджет ресурстарының бағытталуы шаруашылық жүргізуші субъектілердің де, қоғам мүшелерінің де мүдделеріне тікелей әсер етеді.
Қандай ақпарат ашық болуы тиіс
- Бюджеттің мазмұны және оны қалыптастыру көздері
- Салық төлемдерін алу тәртібі
- Бюджет қаражаттарының негізгі бағыттары
- Тапшылық көлемі және оны жабу әдістері
Президент қол қойғаннан кейін Қазақстан Республикасының бюджеті заң мәртебесіне ие болады және оның атқарылуы бюджет процесінің барлық қатысушылары үшін міндетті. Бюджет туралы заң және өткен кезеңдегі бюджеттің атқарылуы туралы есеп бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.
Осылайша бюджет кірістері мен шығыстарының көлемі, негізгі түсім көздері, шығыс бағыттары, тапшылық мөлшері және оны жабу тәсілдері (шығыстарды қысқарту, кірістерді көбейту, қарыз алу, ақша эмиссиясы) ашық түрде көрсетіледі.
Құқықтық негіз және қағидаттардың өзара байланысы
Бюджет жүйесін құрудың барлық қағидаттары өзара үйлескен және бірін-бірі толықтырады. Олар егемен еліміздің Конституциясында, сондай-ақ «Бюджет жүйесі туралы», «Жергілікті өкілді және атқарушы органдар туралы», «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару туралы» арнайы заңдарда және басқа да заңнамалық актілерде бекітілген.
Теңгерімділік, тапшылық және оны жабу тетіктері
Теңгерімділік талабы
Төменгі, яғни жергілікті бюджеттердің қалыпты әрі тиімді жұмыс істеуінің негізгі шарттары — дербестікпен қатар теңгерімділік. Барлық деңгейдегі бюджеттердің теңгерімділігі бюджет-қаржы саясатының маңызды талабы болуы мүмкін.
Эмиссияға тыйым
Бюджетті қарау және бекіту кезінде тиісті органдар бюджет тапшылығының белгілі бір мөлшерін белгілеуі мүмкін. Бұл ретте бюджет тапшылығын ақша эмиссиясы есебінен жабуға болмайтыны заңмен бекітілген.
Жабудың негізгі нысандары
- Мемлекеттік қарыздар шығару
- Кредит ресурстарын пайдалану
Секвестрлеу: тапшылықты қысқарту құралы
Тапшылықты азайту немесе жою мақсатымен секвестрлеу қолданылады: ағымдағы қаржы жылының қалған кезеңінде (қорғалатын баптарды қоспағанда) барлық баптар бойынша мемлекеттің шығыстарын белгілі бір пайызға үйлесімді түрде төмендету.
Секвестрлеуге жатпайтын бюджеттік бағдарламалардың тізбесін республикалық деңгейде Парламент, ал жергілікті деңгейде тиісті өкілді органдар айқындап, бекітеді.
Іске асатын бюджет талабы
Бюджет іске асатындай болуы тиіс: нақты экономикалық және саяси ахуал, өндірістің даму үрдістері, жалпы мемлекеттік қажеттіліктер міндетті түрде ескерілуі қажет. Дүниежүзілік практикада бұл талапты қатаң түрде қолдану әрдайым тиімді деп саналмайды, өйткені автономды түрде көрсетілетін және кірістерінің дербес көздері бар көптеген шығыстар бюджетке шамадан тыс жүктеме түсіруі мүмкін.