Қазақша рефераттар

Магия немесе сиқыршылық

Паркте «Сырланған, абайлаңыз» деген ескерту жазылған орындықта екі профессор әңгімелесіп отырады. Бірі екіншісіне: «Адам өте қызыққұмар жаратылыс. Егер оған ғаламда 8134537540987565443861 жұлдыз бар десең, ол сене салады», — дейді. Ал егер орындыққа «Абайлаңыз, сырланған» деп жазсаң, ол міндетті түрде қолымен тексеріп көреді.

Бұл шағын мысал адамның сенім мен күмәнді қалай қатар ұстайтынын көрсетеді: абстрактілі үлкен дерекке оңай сенеміз, ал көз алдымыздағы нақты ескертуді тәжірибемен растағымыз келеді.

Діннің пайда болуы: қажеттілік ретінде

Адамзат дамуының белгілі бір кезеңінде діннің пайда болуы заңды құбылыс болды. Діни эволюцияның бастапқы негізі күнделікті өмірдегі адамның табиғат алдындағы дәрменсіздігі ретінде көрінді.

Бұл дәрменсіздік тек найзағай, жер сілкінісі, жанартау атқылауы сияқты қорқынышты құбылыстардан қорқу ғана емес. Ең бастысы — алғашқы адамның табиғатқа ықпал ететін жеткілікті құралдары да, оқиғалардың барысын түсіндіретін білімі де болмады. Көп жағдайда әрекеттің нәтижесі адамның еркіне емес, сыртқы жағдайларға тәуелді еді.

Еркін практикалық іс-әрекет

Нәтижесі көбіне адамның тікелей әрекетіне байланысты болатын іс-қимыл. Мақсат, құрал, жоспар және нәтиже арасындағы байланыс айқынырақ.

Тәуелді (еркін емес) іс-әрекет

Нәтижесі белгісіз, сыртқы күштерге қатты бағынышты әрекет. Мұнда адам өз ықпалының шектеулі екенін өткір сезінеді.

Әрине, бұл екі түрдің арасы қатаң бөлінбейді: аралық сатылар көп. Дегенмен айырмашылық өмірлік тәжірибеде нақты сезіледі. Адам әрекетінің барысында оның өміріне әсер ететін белгісіз күштің бардай әсері пайда болды. Уақыт өте келе адам осы күштің құдіретін және өз әлсіздігін түйсіне бастады.

Маңызды түйін: адам белгілі бір салада өз күшін сезінгенде ғана, басқа бір саладағы өз шектеуін де аңғарады. Сол сәтте ол өзі билей алмайтын, «өзге» күштердің барын мойындауға бейім болады. Осы логика діннің қалыптасуына жол ашады.

Демек, дін табиғи немесе әлеуметтік құбылыстардың себептері туралы теориялық ойлаудан ғана туған жоқ. Ол, ең алдымен, адамның табиғат күштері алдындағы әлсіздігі мен қоршаған орта туралы қажетті білімнің жетіспеуінен қалыптасты.

Мифтер: «қасиетті түсіндіру» тәсілі

Рухани өмірде табиғат құбылыстарының шығу тегін түсіндіретін қасиетті мифтер ерекше орын алды. Мифология туралы түрлі пікір бар: ол фольклор жанры ғана емес, кейде алғашқы «ғылым» немесе «философия» ретінде де түсіндіріледі.

Ертегі мен мифтің айырмасы

  • Сырттай ұқсас: екеуінде де қиял-ғажайып бейнелер көп.
  • Айырмасы: ертегіге сенбейміз, ал мифке сенеміз (өйткені ол «қасиетті шындық» ретінде қабылданады).
  • Мифтер көбіне «мифологиялық уақытты» — ата-тек, батырлар, киелі тұлғалар дәуірін суреттейді.

Мифологиялық баяндауда оқиғалар әрдайым бірізді бола бермейді, ал деректердің көбі фантастикалық сипатта көрінеді. Бірақ қоғам үшін оның мәні — әлемді түсіндіру, қауымдық тәжірибені бекіту және ортақ сенімді қалыптастыру болды.

Алғашқы діни дүниетанымның ерекшелігі

Алғашқы қауымдық қоғамда адамдар өзін қоршаған табиғи ортадан бөліп қараған жоқ. Өндірістік аумақ, жануарлар мен өсімдіктер, минералдық байлық, табиғи күштер және сол ортада өмір сүретін адамдардың топтары — бәрі біртұтас жүйе ретінде қабылданды.

Осыдан табиғатқа адамға тән қасиеттер телу, ал адамға табиғат сипаттарын беру үрдісі қалыптасты. Бұл көзқарас алғашқы діни түсініктердің негізгі түрлерінде: фетишизм, тотемизм, анимизм және магияда айқын көрінді.

Фетишизм

Кейбір жансыз заттардың ерекше құдіретті күшіне сену: үңгір, тас, ағаш, еңбек құралдары, тұрмыс заттары. Фетишистік түсінік жансызды «жандыдай» қабылдаумен байланысты. Мысалы, адамдарды өлімнен «сақтайтын» үңгір немесе ашаршылықта жеміс берген ағаш киелі мәнге ие болуы мүмкін.

Тотемизм

Белгілі бір жануар, өсімдік немесе табиғат нысаны мен ру-тайпа арасында ерекше байланыс бар деген сенім. Австралия аборигендері арасында бұл жүйе айқын сақталғаны айтылады: ру атауы тотем атымен аталып, өзін сол тотеммен «қандас» деп есептеген. Көп жағдайда тотемді өлтіруге, зақым келтіруге немесе тағамға пайдалануға тыйым салынған.

Анимизм

Табиғат пен денелерде жан, рух немесе ерекше құдірет бар деп сену. Табиғатқа жан бітіру, өлілердің жаны, аруақтар мен рухтар туралы түсініктер алғашқы қауымдық кезеңнің өзінде әртүрлі халықтарда кездескен.

Магия (сиқыршылық)

Адам белгілі сөздер мен әрекеттер арқылы басқа адамдарға, жануарларға, өсімдіктерге, тіпті табиғат құбылыстарына әсер ете алады деген сенім. Кездейсоқ сәйкестіктер мен байланыстардың шынайы табиғаты түсінілмеген кезде мұндай түсінік кең тарады.

Магия көбіне «ақ» (қорғаушы) және «қара» (зиян келтіруші) болып бөлінеді. Сондай-ақ әсер ету нысанына қарай өндірістік, махаббат, емдік және басқа түрлері аталады.

Магия мен дін туралы пікір

Кейбір зерттеушілер магияны толыққанды дінге жатқызбайды: мұнда табиғаттан тыс құдіреттен гөрі адамның мүмкіндігі дәріптеледі. Ал фетишизм, тотемизм және анимизмде табиғаттан тыс күштің барын мойындау айқынырақ көрінеді.

Егіншілік пен мал шаруашылығына байланысты түсініктер

Ертедегі жер өңдеуші қоғамдарда Аспан (еркек бастау) мен Жер (әйел бастау) туралы, олардың «неке» құруы жайлы мифтік түсініктер кең тарады. Мұндай бейнелер табиғаттың қарсы, қауіпті күштерін игеруге ұмтылыспен астасып отырды.

Егіншіліктің қалыптасуымен бірге өсірілетін өсімдіктер, сондай-ақ олардың өсуіне ықпал ететін Күн мен Жердің күші туралы ұғымдар күшейді. Мысалы, ирокездер маис, бұршақ және асқабақты «үш апалы-сіңлілер», «біздің өмір» немесе «бізді асыраушылар» деп атап, олардың рухына құрмет білдірген. Ирокездердің алты мейрамының төртеуі егіншілік кезеңдерімен байланысты болды: жаңа жыл, егін себу, көк дән және өнім жинау.

Күн — күш иесі, Жер — топырақтың құнарын арттырады, жаңбыр шақыру секілді магиялық ұғымдар тарады. Осындай түсініктер мал шаруашылығы тәжірибесінде де әртүрлі нұсқада қалыптасты.