Мал сатумен
Омбының әкімшілік және саяси салмағы
Омбы 1808–1907 жылдары Сібір казак әскерінің әкімшілік орталығы, 1824–1882 жылдары Батыс Сібірдің, ал 1882–1917 жылдары Дала генерал-губернаторлығының орталығы қызметін атқарды. Осы мәртебе қаланы қазақ-орыс қарым-қатынасының негізгі тораптарының біріне айналдырып, қазақ қоғамының экономикалық өміріне тікелей ықпал етті.
Омбы қорғанында Сібір корпусының штабы, жаяу және артиллериялық бөлімдер, инженерлік ведомстволар, атамандар кеңсесі және Сібір казак әскерінің Шекаралық комиссиясы секілді құрылымдар шоғырланды. Бұл аппарат Орта жүзге қатысты ішкі басқару мәселелерін, даладағы тәртіп пен сауда қауіпсіздігін, сондай-ақ Орта Азия билік өкілдерімен келіссөз жүргізуді ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды.
Кеден және тауар қозғалысы: құжаттағы экономика
Омбыда кеден ісі ерте қалыптасты: 1753 жылдан бастап әкелінген тауарлар тексеріліп, арнайы кітаптарға тіркелді. Онда қазақ халқымен жасалған айырбас көлемі, базардағы мал мен өнім бағасы, сондай-ақ алым-салық тәртібі көрсетілді. Кеденнен тек орыс көпестері ғана емес, Орта Азиялық саудагерлер де өтіп, салық төлеуге міндеттелді.
1865 жылғы жазбалардан
- Қазақ даласынан әкелінген асыл тұқымды қой: 12 810 бас, әрқайсысы 1 сом 50 тиын.
- Қой майы: 15 пұт, әр пұты 1 рубль.
Көпестік тасымал сипаттамалары
Құжаттарда спирт бөшкелері мен шелектермен өлшенген ішімдік, арқан, макарон, шұжық және өзге де жүк түрлері көрсетіліп, тасымалдың өлшемі мен бағасы нақты берілген. Бұл Омбының тек базар емес, есеп-қисап пен бақылауға негізделген логистикалық кеңістік болғанын аңғартады.
Қала өнеркәсібі және шикізат
1861 жылы Омбыда 6 май қайнататын, 4 тері, 1 сыра шығаратын және 4 шам зауыты жұмыс істеді. Дегенмен патша әкімшілігінің экономикалық бағыты Қазақстанды көбіне шикізат көзі ретінде пайдалануға сүйенді: мал және мал өнімдері жүйелі түрде сатып алынып, қаладағы өндірісте қолданылды.
Мал саудасы: басты экспорттық арна
ХІХ ғасырда қазақ өлкесіндегі негізгі экспорттық операциялар — мал сату, сондай-ақ жүн, сүт, ет секілді өнімдерді өткізу болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақтардан жыл сайын шамамен 450 мың бас ұсақ мал 1 млн 125 мың рубльге, ал 110 мың бас ірі қара 2 млн 425 мың рубльге сатылғаны айтылады. Бұл айналымда сібірлік саудагерлер ірі қарадан ғана шамамен 1,6 млн рубльге жуық күміс ақша пайда тапқан.
1850–1854 жылдар (кеден деректері бойынша)
| Мал түрі | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 |
|---|---|---|---|---|---|
| Жылқы (бас) | 2081 | 1816 | 2861 | 2327 | 2082 |
| Жылқы бағасы (руб.) | 21075 | 20442 | 31311 | 24672 | 20851 |
| Ірі қара (бас) | 7990 | 11353 | 26483 | 26970 | 23927 |
| Ірі қара бағасы (руб.) | 81452 | 103660 | 152740 | 206874 | 233923 |
| Қой-ешкі (бас) | 409742 | 367532 | 357704 | 459090 | 268587 |
| Қой-ешкі бағасы (руб.) | 566906 | 360582 | 358633 | 557220 | 271574 |
Дерек: В.П. Шпалтанов (Омбы, 1997) еңбегінде келтірілген кеден есебіне сүйенген мәліметтер.
Сауда географиясы
Сібір-азиялық сауда үш бағытқа бөлінді: қазақ даласы, Орта Азия және Қытай. Негізгі үлес Қазақстанға тиесілі болды (39–69%). 1862 жылғы есептерде кірістің 80,4%-ы Қазақстан бағытына, 9,9%-ы Орта Азияға, 9,7%-ы Батыс Қытайға тиесілі деп көрсетіледі.
Аймақтық мамандану
Батыс Сібірдің шаруашылық құрылымы шартты түрде былай бөлінді: солтүстігі — қолөнер, орталығы — егіншілік, оңтүстігі — мал шаруашылығы. Осы мамандану жүк айналымын қалыптастырды: оңтүстіктен тұз бен мал өнімдері, солтүстіктен орман ағашы мен балық, орталықтан астық қозғалды.
Омбы базары және қазақ кәсіпкерлігі
Омбыда күнделікті базар жұмыс істеді. Қазақтар мұнда нан сатып алып қана қоймай, сатуға малмен бірге жүн, тері, май, тұз секілді тауарлар әкелді. Қала «Сібірдегі арзан орындардың бірі» ретінде сипатталып, тауар айналымы күшейген кезеңдерде әкелінген және әкетілген өнім көлемі миллиондаған рубльмен өлшенді.
ХІХ ғасырдың соңында көпес-қазақтардың жаңа тобы көрінді. 1897 жылғы санақ бойынша Қазақстан халқының шамамен 3,6%-ы саудамен айналысқан. Павлодар, Атбасар, Көкшетау, Қостанай және Ақтөбе уездерінде мал мен мал шикізатына маманданған көпес-қазақтар өмір сүрді. Мысалы, Омбыда жеке кәсібін орнықтырған Тастанбек Шонаев, Петропавлда сауда жүргізген Бектұрған Қаражанов секілді тұлғалар аталады.
Қолөнер мен жалдамалы еңбекке бетбұрыс
Қоныстандыру саясаты мен жердің тарылуы көшпелі шаруашылыққа қысым жасап, бір бөлігін кәсіпке және жалдамалы еңбекке итермеледі. Омбы уезінде ағаш жару, тұзды бөлу, тауар тиеу-түсіру, Ертіс бойында әртүрлі жүк тасу секілді жұмыс түрлері көбейгені айтылады.
Тұз: табыс көзі және бақылау нысаны
Қазақ даласынан тұз тасу ертерек басталғанымен, шекаралық бекіністер салынғаннан кейін кедендік бақылау күшейді. 1850–1855 жылдары Тобыл губерниясында тұздың бір бөлігі ішкі көлдерден (149 000 пұт), ал екінші бөлігі қазақ даласынан (62 000 пұт) жеткізілгені көрсетіледі. Омбы қорғанына қажет тұздың бір бөлігі Теке көлінің түбінен алынған.
Қазақтарға тұз өндіруге және базарға сатуға ресми түрде тыйым салынған кездер болды. Соған қарамастан тұз жасырын өндіріліп, әр пұты 24–30 тиыннан сатылған; ал орыс көпестері оны 40–60 тиыннан қайта сатып, едәуір пайда тапқан. Құжаттарда заңсыз өндірілген әр пұт тұз үшін 4 сом айыппұл салынғаны айтылады.
Өндіру тәсілі
Тұз көбіне қолмен өндірілді: көл түбіндегі тұз қабаты соғылып сындырылып, бөлшектері жағаға тасылды, сұрыпталып үйілді, содан кейін ғана тасымалданды. Есептерде әр мың пұт тұзға 21 сом төленгені келтіріледі.
Ресурстарға қолжетімділік мәселесі
Қазақ өлкесінің табиғи ресурстарын игеру құқығы көбіне сырттан келген кәсіпкерлерге беріліп, жергілікті халық төменгі білікті жұмыстармен шектелді. Бұл жағдай әсіресе тұз өндірісінде айқын көрінді.
Жәрмеңкелер, көрмелер және жаңа коммуникациялар
ХХ ғасырдың басында Ақмола облысында 6 ірі жәрмеңке жұмыс істеді. Соның бірі — Омбыда өткен Введен жәрмеңкесі: әдетте қарашаның соңы мен желтоқсанның басында 15–30 күнге созылды. Дегенмен ғасыр басында жәрмеңкелік сауданың бәсеңдеуі байқалды; мұны көлік коммуникациясының дамуы және жолдардың салынуымен түсіндірді.
1911 жылғы маңызды оқиға
1911 жылы Омбыда Батыс Сібірдің ауыл шаруашылығы, орман және сауда кәсіптерінің көрмесі өтті. 16 бөлімнен тұратын экспозицияда жерді игеру, мал шаруашылығы, қоныстандыру және өзге бағыттар қамтылды. Кейін павильондар әртүрлі мекемелерге беріліп, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде барак ретінде пайдаланылды.
Сібір темір жолы және Омбының күшеюі
Ұлы Сібір темір жолының құрылысы 1891 жылы басталып, 1894 жылы 25 тамызда Омбы станциясына алғашқы пойыз келді. Бұл қала мәртебесін нығайтып, экономиканың өсуіне ықпал етті әрі Орталық Ресейден қоныстанушылардың қазақ жерлеріне ағылуын күшейтті.
Қала халқы және қазақтардың орны (1897)
ХІХ ғасырдың соңында Омбы халқы 37 084 адамды құрады (20 084 ер, 17 292 әйел). 1897 жылғы санақ бойынша қалада 505 қазақ өмір сүрді — бұл шамамен 1,4%. Тілдік және этникалық құрамда мұсылман тұрғындардың ішінде татарлар көп болғаны көрсетіледі, қазақтар саны жағынан келесі топтардың бірі ретінде аталады.
Кәсіптік бейімделу
Санақ материалдарына қарағанда, қала қазақтары негізінен мал шаруашылығы, мал сату және саудаға жақын болды. Сонымен бірге қолөнер, ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізу және жалдамалы еңбек маңызды орын алды.
Әлеуметтік саладағы қатысу
Қазақтар арасында әкімшілік, оқу-ағарту және медицина саласында қызмет еткендер болғаны айтылады. Назар аударарлық жайт: дәрігерлік-санитарлық істер мен оқытуда қазақ әйелдерінің де еңбегі аталады.
Қорытынды: Омбының экономикалық рөлі
ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында Омбы қазақ халқының экономикалық өмірінде ерекше орын алды: ол мал өнімдерін тиімді сататын базар, Орталық Ресейге шығатын сауда «қақпасы», көшпелі шаруашылықтың құрылымын өзгерткен ықпал орталығы және күнделікті тұтынуға қажет тауарлар шоғырланған қала болды.
Сонымен қатар Омбы патшалық экономиканың негізгі міндетін — Қазақстанды шикізат көзі ретінде пайдалану бағытын жүйелі түрде қамтамасыз етті. Темір жолдың келуі бұл үрдісті күшейтіп, қаланы өңірлік логистика мен әкімшілік басқарудың ірі тораптарының біріне айналдырды.
Қосымша: әскери-топографиялық өлшеулердің контексті
Омбы 1867 жылдан бастап әскери округ штабының әскери-топографиялық бөлімі арқылы дала кеңістігін зерттеу мен картаға түсіру жұмыстарының орталықтарының біріне айналды. Мұндай құрылымдар Түркістан, Кавказ, Приамур және Иркутск сияқты өзге әскери округтерде де болған. Дала аумағын кезең-кезеңімен өлшеу және бағыттарды белгілеу (мысалы, Петропавл–Ақмола–Көкшетау–Атбасар және Омбы–Семей–Верный–Балқаш, т.б.) әкімшілік бақылау мен шаруашылық инфрақұрылымын жоспарлауға қызмет етті.