Бақылаудың негізгі міндеті
Бақылау — тәртіптің мәні мен мазмұнын анықтауға қолданылатын жүйелі әрі мақсатқа бағытталған психологиялық-педагогикалық зерттеу әдісі. Педагогикадағы зерттеуде бақылау екі негізгі қызмет атқарады: біріншіден, теориялық зерттеуді эмпириялық ақпаратпен қамтамасыз етеді; екіншіден, теорияның тәжірибедегі үйлесімділігі мен шынайылығын тексереді.
Бақылау әдісінің мәні
Бақылау әдісі — ұзақ мерзімді мақсатқа бағытталатын және алдын ала құрылған жоспарға сүйенетін педагогикалық үдерісті тану тәсілі. Оның негізгі міндеті — тәжірибелік мәселені нақтылауға мүмкіндік беретін ғылыми-зерттеу сұрақтарын дұрыс айқындау.
Әдетте бақылау алдын ала белгіленген жоспар бойынша, нақты бақылау нысандарын анықтау арқылы жүзеге асырылады. Мақсатты бақылау зерттеуші үшін қызықты құбылыстардың көрінуіне ықпал ететін жағымды және жағымсыз факторларды жинақтауға мүмкіндік береді.
Эмпириялық білімнің шектеулері
Дегенмен бақылау әрдайым алға қойылған сұраққа нақты жауап бере бермейді: ол көбіне эмпириялық таным қалыптастырады. Эмпириялық білім толық әрі анық болмауы мүмкін, ал дәлелденбеген тұжырымдар қателікке жиі ұрындырады.
Педагогикалық ғылымның міндеті — осы кемшіліктерді еңсеру: педагогикалық білімді тереңдету, нақтылау және дәлелдемелі ету. Себебі дәл осы негізде педагогикалық үдерісті анағұрлым тиімді басқаруға болады.
Бақылауды жіктеу
Бақылауды жіктеудің бірнеше жолы бар. Төменде педагогикалық зерттеуде кең қолданылатын түрлері жүйелендіріледі.
Жиілігі бойынша
- Тұрақты бақылау — белгілі бір уақыт жиілігімен, мысалы, нақты пән бойынша сабақтарды жүйелі қамту.
- Қайталанбалы бақылау — белгіленген уақыт аралығында қайта жүргізілетін бақылау.
- Біржолғы бақылау — бір сабақтағы немесе бір жағдайдағы көріністі ғана тіркеу.
Нысанды қамту көлемі бойынша
- Тұтас бақылау — зерттелетін белгілердің барлығы қамтылады.
- Тұтас емес бақылау — нысанның тек бір бөлігі немесе жекелеген белгілері ғана бақыланады.
Мәлімет жинау тәсілі бойынша
- Тікелей (тура) бақылау — зерттеуші бақылау кезінде көрген деректерді тікелей тіркейді.
- Қосалқы (жанама) бақылау — нысанның өзі емес, оның нәтижесі немесе ізі бақылауға алынады.
Зерттеушінің қатысу деңгейі бойынша
- Қосылған бақылау — зерттеуші бақылау жүргізілетін топтың мүшесі ретінде үдеріске қатысады.
- Қосылмаған бақылау — зерттеуші «сырттан» бақылайды (кейде инкогнито форматында).
Қосымша түрлері
Сондай-ақ бақылау тұтас және таңдамалы болып та қарастырылады: тұтаста барлық белгілер қамтылса, таңдамалыда зерттеудің мақсатына сай іріктелген бөлігі ғана тіркеледі.