Метафизикалық материализм
Негізгі мақсат және ұстаным
Бұл материалдың негізгі мақсаты — ағылшын эмпиризмі мен француз материализмінің ағартушылық дәуіріндегі басты еңбектерін талдау және жалпы ағартушылық философиясының бағыт-бағдарын жүйелеу.
Фокус
17 ғасырдағы материализм; негізгі өкілдер; 17–18 ғасырлардағы ағартушылық және француз материализмінің қалыптасуы.
Тәсіл
Тарихи контекст + ұғымдық талдау + негізгі тезистерді салыстыру.
Негізгі түсініктер
Төмендегі ұғымдар ағартушылық философиясының тілін құрайды және ойлау тәсіліндегі түбірлі өзгерістерді сипаттайды.
- Диалектикалық материализм
- Натурфилософия
- Қоғамдық келісім
- Рационализм
- Эмпиризм
- Субстанция
- Сенсуализм
- Интуиция
- Идол (елес)
Тарихи алғышарт: феодализмнен капитализмге өту
XV–XVIII ғасырларда Батыс Еуропада феодалдық өндіріс тәсілінің негізінде жаңа капиталистік өндіріс тәсілі қалыптаса бастады. Осы үдеріс нәтижесінде жаңа әлеуметтік тап — буржуазия дүниеге келді. Оның мақсаты феодалдық құрылымды ығыстырып, жаңа өндірістік қатынастарды орнықтыру болды.
Революциялар тізбегі
- XV ғасыр — Нидерланды
- XVII ғасыр — Англия
- XVIII ғасыр — Франция
Схоластикаға қарсы сын
Буржуазия ғылым жетістіктеріне сүйенуді қажет етті және схоластиканы қатаң сынға алды. Негізгі айып: тәжірибеден бас тарту, бақылау мен экспериментке сүйенбеу, догмалық пайымдауға иек арту. Осы жағдайда материалистік бағдар күшейді, бірақ ол көбіне метафизикалық (механистік) материализм сипатында болды.
Метафизикалық материализмнің үш әлсіз тұсы
- 1 Өзгерістерді көбіне механика заңдарымен ғана түсіндіруге ұмтылды.
- 2 Дүниені қатып қалған, қозғалмайтын, өзгермейтін құбылыс ретінде қарастырды; үздіксіз даму процесін толық мойындамады.
- 3 Қоғам өмірін ғылыми тұрғыдан түсіндіруде әлсіз болды, сондықтан әлеуметтік мәселелерде идеалистік ұстанымнан толық шыға алмады.
XVII ғасыр материализмі және негізгі өкілдер
XVII ғасыр философиясында тәжірибе, табиғатты зерттеу және таным әдістері туралы пікірталас күшейді. Бұл кезеңде материалистік бағыттың бірнеше ірі тұлғалары қалыптасты.
Фрэнсис Бэкон (1561–1626)
Фрэнсис Бэкон — материалист философ әрі эксперименттік ғылымдардың әдіснамалық негізін қалаушылардың бірі. 12 жасында Кембридж университетіне түсіп, кейін Париждегі ағылшын елшілігінде болды. Елге оралған соң құқық саласында еңбек етіп, мемлекеттік қызметте жоғары лауазымдарға дейін көтерілді (Англия канцлері, барон Верулам). Өмірінің соңғы бөлігін ғылымға арнады.
Еңбектері
- «Ғылымдардың байсалдылығы мен дамуы»
- «Жаңа Органон»
Әдісі және тезистері
- Индукция, талдау, салыстыру, бақылау, эксперимент
- Схоластикаға және діни-идеалистік түсіндірулерге қарсы бағыт
- «Білім — күш» қағидасын насихаттады
«Идолдар» туралы ілім
Бэконның пікірінше, дүниені дұрыс танып, жалған пікірлерден арылу үшін адам санасын бұрмалайтын төрт түрлі «елестен» (идолдан) құтылу қажет. Негізгі жол — тәжірибе, нақты зерттеу және қалыптасқан ұғымдарды тексеру.
- Адам табиғатына тән елес
- Жеке адамға тән елес
- Нарық (базар) елесі
- Театр елесі
Рене Декарт (1596–1650)
Рене Декарт — француз философы, дворян отбасынан шыққан. Негізгі еңбегі — «Әдіс туралы ой-толғау». Космология, космогония, физика және физиология салаларында ол механистік материалистік түсіндірулерге жақын болды: дүниенің өздігінен жаралуы, оның заңдылықтары бар екені туралы айтты, алайда бұл заңдарды көбіне механикамен байланыстырды. Психология мен таным теориясында идеалистік тұжырымдары басым.
Негізгі қағидасы
«Мен ойлай аламын, олай болса өмір сүремін» — күмәндануға болады, бірақ күмәндануды ойлай алу фактісінің өзіне күмән келтіру мүмкін емес; ойлау — тіршіліктің кепілі.
Танымдағы ұстанымы
Декарт — рационалист: таным процесінде сезімнен гөрі ойлауды жоғары қояды. Сонымен қатар ол жаратылыстану ғылымдарының дамуына елеулі ықпал етті.
Томас Гоббс (1588–1679)
Томас Гоббс Оксфорд университетін бітірген, Аристотель логикасын және номиналистер дәстүрін қолдаған ойшыл. Басты еңбегі — «Левиафан» (1651). Ол мемлекеттің пайда болуын ағылшын революциясы дәуірінің саяси тәжірибесімен байланыстыра зерттеді.
Қоғам дамуының кезеңдері
- Табиғи күй
- Азаматтық (мемлекеттік) күй
Қоғамдық келісім идеясы
Табиғи күйде «адам — адамға қасқыр» қағидасы үстем болады, бұл қауіп қоғамды күйретуі мүмкін. Сондықтан адамдар келісімге келіп, жеке еріктің бір бөлігін ортақ ерікке береді. Осы ортақ ерік — мемлекет. Гоббс мемлекеттің пайда болуын таптық тұрғыдан емес, қоғамдық келісім арқылы түсіндіреді.
Бенедикт Спиноза (1632–1677)
Спиноза — Голландияның көрнекті философы, Амстердамда дәулетті еврей отбасында дүниеге келген. Негізгі еңбектері: «Діни-саяси трактат» (1670) және «Этика» (1675).
Субстанция туралы тезис
Спиноза бойынша, бір ғана субстанция бар — табиғат. Табиғат әрі жаратушы күш, әрі жаратылған құбылыс; табиғаттан жоғары тұрған күш жоқ. Табиғат мәңгі және шексіз, өзі-өзіне себеп. Сана — табиғаттың атрибуты (қасиеті). Осы арқылы ол «Құдай = Табиғат» деген пантеистік түсіндіруге жақындайды.
Джон Локк (1632–1704)
Джон Локк Оксфорд университетін бітірген. Басты еңбегі — «Адам санасы туралы тәжірибе» (1690). Локк үшін адам санасы бастапқыда «таза тақта» (tabula rasa): өмірден көрген-білгеннің бәрі осы тақтаға жазылады.
Тәжірибенің екі түрі
- Сыртқы тәжірибе → сезім
- Ішкі тәжірибе → рефлексия
Сапалардың жіктелуі
Локк сапаны екіге бөледі. Бірінші сапалар — сан, салмақ, көлем, пішін, қозғалыс сияқты заттың өзіне тән қасиеттер. Екінші сапалар — дыбыс, түс, дәм, иіс; бұлар біздің қабылдау ерекшелігімізге тәуелді.
XVII–XVIII ғасырлар ағартушылығы және француз материализмі
XVII–XVIII ғасырлар ағартушыларды да қалыптастырды. Олардың шығуына капиталистік қоғамның орнығуы және соған сәйкес жаратылыстану ғылымдарының (математика, физика, механика, физиология, медицина және т.б.) дамуы ықпал етті. Бұл білімдер адам санасына материалистік түсініктерді орнықтыра бастады. Алайда үстем діни идеология оған қарсы тұрды. Діннің ықпалына қарсы күрес Англия, Франция және Германиядағы ағартушылық қозғалыстарда айқын көрінді.
Ағартушылардың басты мәселелері
- Адам тағдыры және рухани қысымнан азат ету
- Саяси еркіндік
- Гуманизм және қоғамдық жаңғыру
Механистік сипат
XVIII ғасырдағы ағылшын материализмі сияқты, француз материализмі де көбіне механикалық-метафизикалық материализм шеңберінде дамыды. Дінді және оның уағыздаушыларын өткір сынға алды, көпшілікке ықпал ету үшін салондық пікірталастар жүргізіп, энциклопедиялық еңбектер арқылы ойларын кең таратты. Дегенмен қоғамдық құрылысты түсіндіруде олар жиі идеалистік шекте қалды.
Негізгі тұлғалар
- П. Гассенди (1592–1655)
- Вольтер (1694–1778)
- Жан-Жак Руссо (1712–1778)
- И. В. Гете (1749–1832)
Француз материалистері
- Жюльен Офре де Ламетри (1709–1751)
- Дени Дидро (1713–1784)
- Клод Адриан Гельвеций (1715–1771)
- Поль Анри Дитрих Гольбах (1723–1789)
Тақырыпты пысықтауға арналған сұрақтар
1) Ғылыми революция
XVII–XVIII ғасырлардағы ғылыми революцияның негізгі мазмұны қандай?
2) Метафизикалық материализм
Оның күшті және әлсіз жақтары неде, тарихи рөлі қандай?
3) Ағартушылық философиясы
Ағартушылардың адам, қоғам және еркіндік туралы көзқарастары қалай өзгерді?