Арқа күйшілік мектебі
Мазмұны
Жаңғали ұстаздың еңбегінен дәм татыңыздар. Төменде кітапта қамтылатын негізгі тараулар берілді:
- 1. Алғы сөз
- 2. Домбыра аспабы
- 3. Күйдің аймақтық дамуы
- 4. Шертпе күйдің аймақтық ұялары
- 5. Шығыс Қазақстан күйшілік мектебі
- 6. Арқа күйшілік мектебі
- 7. Жетісу күйшілік мектебі
- 8. Қаратау күйшілік мектебі
- 9. Қазіргі замандағы шертпе дәстүрі
Алғы сөз
Бұл кітапты жазудағы мақсатым — қазақтың шертпе күй өнері мектептері туралы А. Жұбанов, Уәли Бекенов, Ақселеу Сейдімбек сияқты ғалымдар айқындап кеткен зерттеулерді қазіргі кәсіби күйшілік оқыту бағдарламасына мүмкіндігінше жүйелі түрде енгізу екенін ашық айту.
Аталған ғалымдардың еңбектері күйшілік үрдісті жаңа заманда жаңғырту мәселесінде әлі де өзектілігін жойған жоқ. Арнайы білім беру орындарындағы оқыту ісі мен дәстүрдің арасындағы алшақтық барын Ақселеу Сейдімбек қадап айтып, домбыра методологиясына этнопедагогикалық қағидаларды батыл енгізуді ұсынған еді. Зерттеушінің ойынша, байырғы домбырашылықты қайта тірілтудің жолы түпнұсқалық күй мақамын және оның жазбасын нақтылап алудан басталуы тиіс. Уақыт бұл пікірдің оқу орындарына қозғау салғанын әрі нәтижелі ғылыми тұжырым болғанын көрсетіп отыр.
Дәстүр сабақтастығы
Шертпе өнерінің ежелгі сарыны ұлтымыздың санасынан өшпеуі үшін тер төгіп, арда күйдің мың толғауын аманаттаған саңлақтардың есімі ел жадында мәңгі сақталады: Әбікен, Сүгір, Аққыз, Мағауия, Төлеген, Генерал, Боранқұл, Тайыр, Бағаналы және басқа да күйшілер.
Бұл үрдіс ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді: алдыңғы буынның ізін Мұхамеджан, Дәулетбек, Таласбек, Білал, Секен, Рымхан, Мұқаш жалғастырса, олардың артынан Базаралы, Саян, Сәрсенғали, Қайраттар келді. Әрқайсысы да шертпе күйдің дамуына шамасынша еңбек етіп жүр.
Қазақ елінің шығысында салтанат құрған қоңыр күйдің болашағына бір кезеңдері алаңдаушылық болғаны рас. Алайда бүгінде бұрынғыдай көңіл күптілігі жоқ: күй насихаты жақсы жолға қойылды, конкурстар мен концерттерде мектеби шектеулік азайды, ал домбыра мамандығы бойынша оқу бағдарламаларында шертпе күйлер міндетті репертуар ретінде кіріктіріле бастады.
Соған қарамастан, күйдің түпнұсқалық орындаушылығы мен оны нотаға түсіру ісі әлі де үлкен еңбекті қажет етеді. Қазақ ғалымдары ноталық жазбаның қазақы сөздің тоникалық және силлабикалық буындарына сәйкес болуы жөнінде жүйелі пікірлер айтып келеді. Осы жинақтағы күйлерді жазу барысында саз ішіндегі сөзге тәуелді буындарды такт арқылы жіктеуді негізгі бағыт етіп ұстауға тырыстым.
Бірқатар күйлер алғаш рет жарияланып отыр. Қырғыз қомузының күйлерін домбыраға қотару ісі де кейінгі кезеңде жиі айтылатын түркілік мәдени тұтастық идеясының табиғи жалғасы. Болашақта қырғыз, өзбек, татар, әзірбайжан саздарының қазаққа ортақ мұра ретінде жақындай түсетіні даусыз; әзірге соның бастамасы ретінде қырғыздың шертпесі ұсынылсын.
Оқу тәжірибесі және дереккөздер
Күй ноталары оқыту тәжірибесінен өтті: емтихандар мен конкурстарда орындалды. Әуенді жазбамен салыстыруға көмектесетін дыбыстық таспалар мен күйтабақтар тізімі кітаптың соңында беріледі.
Оқырманға тағзым.
Жаңғали Жүзбай
Домбыра аспабы
Домбыра — көне аспап әрі қазақпен кіндіктес көптеген ұлыстарға ортақ мұра. Домбыраның жасы қазақ хандығынан бірнеше мың жылға үлкен деген пайым айтылады; дәуірлер алмасқанда аспап атаулары диалект ерекшелігіне қарай өзгергенімен, түбі бір екені байқалады.
Қазақ домбырасы түркі-моңғол (арғы атасы — ғұн) мәдениетінің төл нұсқасы, тамыры тереңге кеткен байырғы аспап. С. Өтеғалиева Орталық Азиядағы танбур тектес аспаптарды үш топқа бөледі: Сібір-Алтайлық, Ортаазиялық, Таяушығыстық. Осы қисынмен біздің шертпелі аспаптарды да шартты түрде топтастыруға болады.
Қыпшақ домбырасы (қалақ)
Арқа, Жетісу, Қаратау өңірлерінде кең тараған. Тұрқы қысқа, мойыны жуан, шанағы бұрышталып шабылады. Шертпе күй тартуға қолайлы, дәстүрде тоғыз пернелі нұсқалары аталады.
Оғыз домбырасы
Батыс Қазақстан мен Сыр бойында тараған мойны ұзындау, алмұрт пішінді нұсқа. Он екі пернелі түрлері айтылады, негізінен төкпе күйлерге бейім. «Оғыз перде» атауының өзі де тарихи қабаттан хабар береді.
Алтай домбырасы
Шығыс өңірінде кең тараған. Үш ішекті, жеті пернелі нұсқалары кездеседі; көбіне желдірме екпінді шертпе күйлерге ыңғайлы. Топшур тектес аспаптарға жақын, тембрі көмей мәдениетіне жуық деп сипатталады.
Бұл атаулардың тарихи негізі болғанымен, домбыраның біртұтас атауын сақтау қисынды. Мұндағы шартты бөлу — туыстас халықтармен ортақ мәдени тамырды және қазақ күйшілік мектептерінің аймақтық ерекшеліктерін нақтылай түсуге арналған түсіндірме.
Стиль мен құрылым байланысы
Профессор Ә. Мұхамбетова домбыра конструкциясындағы айырмашылықтардың артында домбыра музыкасындағы екі ірі стильдің айырмасы тұрғанын айтады: батыстағы төкпе және шығыс пен оңтүстіктегі шертпе. Бұл айырма «деңгей» емес, генетикалық әрі сапалық сипатқа ие; ол қазақ құрамына кірген түрлі халықтық дәстүрлердің тоғысуынан туындаған.
Домбыраға қатысты көне таным-түсініктер де назардан тыс қалмайды. Түркі дүниетанымындағы дуалистік ұғымдар (аталық- аналық, көк-жер, күн-ай) аспаптың екі ішекті құрылымын символдық тұрғыда түсіндіруге жетелейді деген пікірлер бар. Сондай-ақ күй сөзінің түбірін «көк» ұғымымен байланыстыратын зерттеушілердің (А. Сейдімбек, С. Қондыбай) пайымдары да ғылыми айналымда орныққан.
Бұраулар жүйесі
Домбыраның құлақ күйі көбіне оң бұрау (таза кварта) және теріс бұрау (таза квинта) арқылы келтіріледі. Дәстүрде бұдан өзге шалыс бұрау (секунда), қалыс бұрау (үлкен терция), тел бұрау (унисон) сияқты түрлердің болғаны айтылады. Кей зерттеулер ең көне бұрау ретінде теріс бұрауды атап, оны бурдон сарынды аңыз күйлердің табиғатымен байланыстырады.
Домбыра атаулары мен аймақтық нұсқалары бүгінгі тәжірибеге бірден орныға қоюы екіталай. Дегенмен бұл жіктеу күй мектептерін нақтылауға, орындаушылық айырманы тануға және күйші қауымға ой салуға қызмет ете алады.
Күйдің аймақтық дамуы
Қазақ күйшілерінің орындау мәнері аймақтық күй ұяларына байланысты қалыптасады. Күй әуені интонациялық саз ретінде әуелде бір түбірлі болғанымен, орындаушылық мәдениеттің тезіне түскенде сан тарау арнаға түседі.
Қазақтың күй өнері, жалпы алғанда, төкпе және шертпе деп аталатын екі машыққа бөлінеді. Бұл атаулар кейінгі кезеңде, негізінен тарту тәсіліне байланысты орныққан. А. Жұбановтың Тәттімбет туралы зерттеулерінде «шертпе күй» атауының сирек ұшырасуы да осының белгісі; бұл термин кейін У. Бекенов еңбектерінен кейін кеңірек қолданысқа енді.
Қазіргі оқытудағы 7 күйшілік ұя
- 1) Алтай күйшілік ұясы — Шығыс Қазақстан
- 2) Арқа күйшілік ұясы — Орталық Қазақстан
- 3) Жетісу күйшілік ұясы — Оңтүстік-Шығыс Қазақстан
- 4) Қаратау күйшілік ұясы — Оңтүстік Қазақстан
- 5) Жиделі-Байсын күйшілік ұясы — Сырдария, Арал өңірі
- 6) Орда күйшілік ұясы — Батыс Қазақстан
- 7) Түбек күйшілік ұясы — Маңғыстау
Бұл жіктеуді алғаш жүйелеген — А. Сейдімбек. Ол күй тарихы мен орындалу мәдениетіне нақты бағдар бере алатын дәл анықтама ретінде бағаланады.
Бұдан бөлек, толық айқындала бермеген, бірақ өзіндік мәнері бар мектептер де кездеседі: Алтайда — тарбағатайлық; Арқада — Тоқырауындық, Жаңа арқа; Жетісуда — таластық; Қаратауда — күнгейлік; Жиделі-Байсында — аралдық; Ордада — оралдық; Түбекте — үстірттік (түркіменше шалу мәнері). Іле, Шығыс Түркістан және Байөлке өңірлеріндегі күйшілік дәстүр де дербес мектеп ретінде қарастыруға сұранып тұр.
Мектептің бастауында тұрған тұлғалар
Әрбір күйшілік ұяның негізінде сол өлкенің орындау мәнерін орнықтырған тұлғалар тұрады. Байжігіт, Тәттімбет, Қожеке, Сүгір, Қазанғап, Құрманғазы, Абыл секілді күйшілер өз мектебінің іргесін қалаған, әрі шығармашылығы реформаторлық деңгейге көтерілген сазгерлер.
Кейінгі дәуірде Ә. Хасенов, М. Хамзин, Н. Тілендиев, Ж. Қаламбаев, Т. Момбеков, С. Балмағамбетов, Б. Басығараев, Қ. Жантілеуов, Р. Ғабдиев, С. Шәкіратов сияқты күйшілердің орындаушылық қолтаңбалары да өз жалғасын тауып, жеке мектеп сипатында қабылдана бастады.
Қазақ күйлерінің шығу тегі мен құрылымында ортақ негіз бар. Дегенмен аймақтық мектептерге бөліну — күй табиғатын тануға бөгет емес; керісінше аспаптық музыкамыздың байлығын, кемелдігін айқындайтын заңдылық. Төкпе мен шертпе айырмасын, ең әуелі, тарту техникасындағы өзгешелік арқылы түсіндіру орынды.
Қазақ даласының шығысына кең тарап, ғасырлар бойы дамыған күйдің ұлы арнасы — шертпе. Күй атасы Кетбұғыдан басталып, Байжігітке, одан Тәттімбет пен Бежеңе (Бейсенбі) ұласқан бұл үрдіс ұлттық музыка мәдениетінің классикалық мұрасы саналады.
Шертпе күйдің аймақтық ұялары
Қазақ күйшілік өнерінің екі үлкен арнасы — төкпе және шертпе. Бұл бөлімнің өзегі — шертпе күй туралы. «Шертпе күй» — шертіліп тартылатын күй деген мағынадағы, түбірі «шерту» етістігінен тарайтын атау. Ертеде күйді бөле атау көбіне жанрлық ерекшелікке қатысты болған: жыр күйлер, би күйлер, ойын күйлер және т.б.
Түсінік: шертпе — тек мінез емес, тәсіл
Кейбір еңбектерде «шертпе» сөзін «шер» ұғымымен байланыстырып, «іштегі шерді қозғайтын күй» деп түсіндіру кездеседі. Алайда бұл тұжырым біржақты: қазақ күйінде шер қозғамайтын шығарма бар ма? Нақтырақ айтқанда, шертпе — көбіне бір ішекті саумалай шертуге құрылатын тарту техникасы.
Шертпені тек «жуас» деп қабылдау да жаңсақ. Бұл мектептен екпіні төкпеге барабар шапшаң күйлер көп: «Салкүрең», «Дайрабай», «Ыңғай төкпе», «Көкбалақ» және т.б.
Шертпе күйдің табиғатын танудың бір жолы — аймақтық мектептерін айқындау. Ұлы күйшілердің шығармаларын әуені мен тартысына қарап тыңдағанда, оның қай өлкенің топырағында туғанын шамалауға болады: ғасырлар бойы қалыптасқан сарындар тобы белгілі бір өңірдің меншікті мақамына айналған.
Музыка зерттеушілері шығыс өркениетінің бастауын Алтаймен байланыстыратын тарихи тұжырымдарға сүйене отырып, алтайлық әндер мен күйлердің көне түркілік саз қабаттарын бүгінге жеткізгенін айтады. П. Шегебаев шығыс аймақта дамыған аспаптық үлгіні тембрлік бояуы қоңыр, обертонға бай ерекше құбылыс ретінде сипаттап, оны тарихи тағдыры бір түркі-моңғұл халықтарынан қалған мәдениетпен байланыстырады.
Шертпе күйлерінің негізгі аймақтық ұялары
- 1. Шығыс Қазақстандық (Алтай–Тарбағатай) күйшілік мектебі
- 2. Арқа күйшілік мектебі
- 3. Жетісу күйшілік мектебі
- 4. Қаратау күйшілік мектебі
Жеке тұлғалардың орындаушылық мектептері
- Байжігіт мектебі
- Тәттімбет мектебі
- Қожеке мектебі
- Сүгір мектебі
Өнерде ерекше ізі қалған күйшілердің шығармашылығы мен мектептері бұл тарауларда одан әрі нақты талданады.