Қазақ және ағылшын тілдеріндегі қарсы мәндес фразеологизмдер
Кіріспе
Жалпы, кез келген ғылымда қарама-қарсылық ұғымы кеңінен сипатталып, жан-жақты түсіндіріледі. Бұл ұғымға қатысты ғылыми бастаулар ежелгі дәуірден-ақ «ғылымдардың атасы» саналатын философияда күрделі категориялардың бірі ретінде қалыптасты. Кейін ол психология, логика және лингвистика салаларында өзіндік сипат алып, дербес бағыттар ретінде дамыды.
Тілдегі қарама-қарсылық ұғымының негізі философиядағы «қарама-қарсылықтың бірлігі мен күресі» заңынан бастау алады. Антонимия құбылысы психолингвистикалық, семантикалық және гносеологиялық аспектілерде кеңінен зерттелгенімен, тұрақты сөз тіркестері деңгейіндегі антонимдік қатынастар әлі де тереңірек қарастыруды қажет етеді.
Тіл білімінде қарсы мәнді фразеологизмдердің қалыптасуына адамның ой-санасында объективті дүниедегі заттар мен құбылыстар туралы ұғымдарды салыстыру, сондай-ақ осы ұғымдарды бір-біріне қарсы қою қабілеті әсер етеді. Дегенмен, фразеологиялық антонимдер — лингвистикада салыстырмалы түрде кешірек зерттеле бастаған және бүгін де жүйелі талдауды қажет ететін сала.
«Фразеология саласында басы ашылмаған, тіпті күн тәртібіне қойылуының өзі принциптік тұрғыдан шешілмеген мәселе — антонимия. Жеке сөз, лексема көлемінде айдан анық көрінетін бұл құбылыс тұрақты сөз тіркесі аясында көмескіленіп, айқын аңғарылмайды. Әйтсе де, фразеологизмдер табиғатында сырт тұрпаты жағынан да, ішкі ұғымы жағынан да қарсы мағына сипатындағы тіркестердің бары анық. Алайда бұл да танылып жетпеген категория…»
Арада жарты ғасырға жуық уақыт өтсе де, қарсы мәнді фразеологизмдердің қыр-сыры толық ашылып, жүйелі түрде топтастырылмағаны белгілі. Сондықтан бұл бағыттағы зерттеулердің өзектілігі сақталып отыр.
Зерттеудің өзектілігі
Қазіргі таңда көбіне синонимдік фразеологизмдердің семантикалық категорияларына қатысты мәселелер ғана кеңірек қарастырылған. Ал қарсы мәнді фразеологизмдер, соның ішінде қазақ және ағылшын тілдеріндегі антонимдік фразеологизмдерді салғастыра зерттеу жеткілікті деңгейде назарға ілінбей келеді.
Жеке сөз (лексема) деңгейінде анық байқалатын антонимия құбылысын екі тілдің фразеологизмдері аясында қарастыру — жан-жақты талдауды қажет ететін тың мәселе. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ тіліндегі мағыналары қарама-қарсы жұмсалатын антоним фразеологизмдерді ағылшын тіліндегі баламаларымен салыстыра зерттеу ұлт, тіл, мәдениет және өркениет арасындағы сабақтастықты айқындауға мүмкіндік береді.
Зерттеудің мақсаты
Курстық жұмыстың негізгі мақсаты — екі тілдегі антонимдік тіркестердің мағыналық сипатын ашу, олардың контексте қолданылу ерекшеліктері мен қызметін анықтау.
Міндеттері
- Қарама-қарсылық ұғымының тіл біліміндегі зерттелу тарихына шолу жасау.
- Семантиканы басшылыққа ала отырып, екі тілдегі фразеологизмдердің қарсы жұптарын анықтау және олардың жасалу жолдарын айқындау.
- Екі тілдегі антонимдік тіркестердің жасалу жолдарындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды көрсету.
- Қарсы мәнді тұрақты сөз тіркестерінің болымсыздық категориясымен байланысын айқындау.
- Қарсы мәнді фразеологизмдердің полисемия құбылысымен байланысын ашып көрсету.
- Қос тілдегі қарсы мәнді фразеологизмдердің контексте берілу сипатын анықтау.
Нысаны, пәні және әдістері
Зерттеу нысаны
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі қарсы мәндес фразеологизмдер.
Зерттеу пәні
Қос тілдегі қарсы мәндес фразеологизмдердің семантикалық парадигмасы.
Әдістері
Топтастыру, жинақтау, статистикалық, жүйелеу және салғастырмалы әдістер.
Жұмыстың құрылымы
Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Курстық жұмыс көлемі — 24 бет.
I бөлім
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі қарсы мәндес фразеологизмдер
II бөлім
Фразеологиялық антонимдік-синонимдік парадигмалар
Қорытынды
Нәтижелерді жүйелеу және тұжырым жасау
I. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі қарсы мәндес фразеологизмдер
Бұл бөлімде қарсы мәндес фразеологизмдердің зерттелу тарихы, жасалу жолдары және лексикалық антонимдермен салыстырғандағы ерекшеліктері қарастырылады.
II. Қос тілдегі фразеологиялық антонимдік-синонимдік парадигмалар
Бұл бөлімде антонимдік фразеологизмдердің болымсыздық категориясымен және полисемиямен байланысы, сондай-ақ контексте берілу ерекшеліктері талданады.
Қорытындыға өтпес бұрын
Берілген жоспар мен кіріспе мазмұны қазақ және ағылшын тілдеріндегі қарсы мәндес фразеологизмдерді салғастыра зерттеудің ғылыми негізін көрсетеді: мәселенің философиялық бастауын, лингвистикадағы өзектілігін, мақсат-міндеттерін және қолданылатын әдістер аясын нақтылайды.
Негізгі түйін
Фразеологиялық антонимдер — толық жүйеленбеген, бірақ тілдің мән-мағынасын, ұлттық дүниетаным мен мәдени кодты танытуға мүмкіндік беретін маңызды категория.