Бөгенбай есіктен кіріп келе жатқан Сеңкібайды көре сала
Биата туралы сөз
Қазақтың айбынды жеңімпаз батырларының әрі ділмар шешен билерінің бірі — Сеңкібай Оразғұлұлы. Шежіре мен ел жадында ол «Биата» деген атпен де сақталған.
Сарыарқаның қасиетті топырағы — Қарқаралы өңірінде дүниеге келген Сеңкібай жас күнінен-ақ ерлікке де, елдікке де бейім болып өседі. Аңыз-әңгімелерде оның он жеті жасынан бастап дулыға киіп, сауыт жамылып, шашақты найза ұстап, Абылай ханның қалың жасағымен бірге жоңғар шапқыншылығына қарсы шыққаны айтылады. Қан майданнан елге оралғанда, ол «қара қылды қақ жарған» әділ би, дуалы ауызды, баталы сөздің иесі ретінде танылады.
Әкесі туралы
Сеңкібайдың әкесі — Оразғұл. Ел ішінде қайырымдылығы мен мәрттігі үшін оны «Ожаң» деп атаған. Ашаршылық пен жұт кезінде де ағайынға сүйеу болып, елдің еңсесін көтергені туралы әңгімелер көп.
Ұрпақ тарату
Оразғұлдың бірінші әйелінен: Сеңкібай, Ақкісі, Желтау, Найза, Қылыш, Ақжол; екінші әйелінен: Шой, Тайсары, Қойсары тарайды. Сеңкібай — осы тоғыз ұлдың үлкені.
Бөгенбаймен жолығу және ел алдындағы сын
Шежіреде айтылатындай, Қанжығалы Бөгенбай батыр Орта жүзден жиналған он мың қолмен Алакөл шайқасына бет алған жолда Қарқаралының Жарлы өзені бойына тоқтап, жасағын демалдырып, жүздіктер мен мыңдықтарға бөліп, ұрыс тәсілдерін үйретіп жаттығу өткізеді.
Сол кезде Бөгенбай әкесінің үзеңгілес досы — Қаракесек руының қарт батыры Қожастың ауылы жайлауда отырғанын естіп, арнайы сәлем беріп, бата алуға барады. Қожас ауылындағы қонақ күту, әсіресе Оразғұлдың үлкен ұлы Сеңкібайдың ілтипаты мен тапқырлығы батырдың көңілінен шығады. Қожас та немересінен үлкен үміт күтетінін айтады.
Жорыққа аттанар алдында Бөгенбай жас Сеңкібайдың түр-тұлғасына, жүріс-тұрысына, салмақты сөзіне разы болып, оны өзімен бірге ертіп кетеді. Қарт атасының тәрбиесін көрген Сеңкібай жасынан садақ тартуға, найзаласуға, жекпе-жекке машықтанып, ат үстінде ержетеді. Он бес жасынан-ақ ауыл ішіндегі даулы мәселелерге билік айта бастағаны айтылады.
Жер дауының шешімі
Бір жолы Сеңкібай жолдастарымен жоғалған жылқы іздеп жүріп, екі ел арасындағы егеске бітім айтылатын жиынға тап болады. Жиында Бөгенбай батырдың да отырғанын естіп, сәлем беруге кіреді.
Бөгенбайдың төрелігі
Бөгенбай жиналған жұртқа: «Мына келген кісі — Қара-Шордың Сеңкібай деген биі. Бүгінгі жер дауының барлық шешіміне, бітіміне түгелдей сол иелік етсін», — деп сөз береді.
Осылайша танымайтын қалың жұрт алдында Сеңкібай қазылық жасап, көп жылдан бері шешілмей келе жатқан жер-су дауын әділ шешеді. «Қара қылды қақ жарған» билікке жиналған ел де, Бөгенбай батыр да разы болады.
Оразғұлдың мәрттігі: «Серкеш дауы»
Ел ішінде Оразғұлдың («Ожаңның») қайырымдылығы туралы әңгімелер ұмытылмай айтылады. Соның бірі — жұт жылында болған оқиға.
Бір жылы Қарқаралы төңірегін қалың мұз басып, мал жұтап, ел күйзеліске ұшырайды. Сондай қиын шақта Оразғұл көп жылқысын Сыр бойына қарай айдатып, аман жайылым іздейді. Жол-жөнекей біреуі атты, біреуі жаяу екі адамды кездестіреді: екеуі бір серкештің қарызы үшін дауласып келеді.
Ожаңның бітімі
Атты адам: «Қарызға берген серкешімді сұрасам, “соқа басымнан басқа ештеңем жоқ” деп бермейді. Би алдына апара жатыр едім», — дейді. Оразғұл жаяу кісінің жүдеу хәлін көріп, үстіндегі шекпенін көрсетіп: «Мына шекпенім серкештің құнына жүре ме?» — деп сұрайды.
Әлгі адам келісім берген соң, Оразғұл атынан түсіп, шекпенін шешіп береді де: «Осымен егес бітсін. Жоққа жүйрік жетпейді. Енді би іздеп әуре болмаңдар», — деп жолын жалғайды.
Есімін сұраған сәт
Жаяу адам соңынан дауыстап: «Атыңызды айта кетіңіз», — дегенде, Оразғұл өзін Қаракесек руынан екенін, қысқы жұттан қашып жылқысын паналатуға келгенін таныстырады.
Әке жақсылығының қайтуы: қыз ұзату
Біраз жыл өткен соң, табиғаттың тағы бір қатал қысы қайталанып, бұл жолы жылқыны Сыр бойына қыстатуға Сеңкібай басшылық етеді. «Оразғұл байдың қалың жылқысы келе жатыр» деген хабар тез тарайды.
Сол хабарды баяғыда Оразғұлдың шекпенін алған адам да естиді. Ол осы уақыт ішінде дәулет құрап, ел ағасы атанған екен. Келіп, Сеңкібайдан: «Сенің еліңде әкеңнен басқа Оразғұл бар ма?» — деп сұрайды. Сеңкібай: «Жоқ», — дейді.
Сонда әлгі ақсақал қыстай қонақ болып, жылқыны сол жерде ұстауға рұқсат береді де, көктемде қайтарда соғып кетуді өтінеді. Көктем шығып, ел қайтатын шақта ақсақал Сеңкібайды қонақ етеді. Әңгіме үстінде ол өздерінің осы өңірге сіңісіп кеткен Қарақалпақ елі екенін айтып, таршылық шақта Оразғұл жасаған жақсылықты ұмытпағанын жеткізеді.
Салт жолы
Ақсақал ел дәстүрін алға тартып, бойжеткен қызын Сеңкібаймен бірге аттандырып, Оразғұлға аманаттап береді. Сеңкібай да жол-жоралғысын жасап, бір үйір жылқыны «қарғы бау» ретінде ұсынып, қызды ақ боз атқа мінгізіп, еліне алып қайтады.
Сауыттың сыры және аруаққа сенім
Кейінгі ұрпақ Сеңкібай батырдың жоңғар-қалмақ шапқыншылығына қарсы шайқастарда киген сауыты бүгінге дейін сақталғанын айтады. Ел ішінде сол сауытқа қатысты киелі әңгімелер де тараған: біреулер сауыттың бір үзім шығыршығын дұға оқытып алып, тұмар еткен; перзентке зар болған жандар аруағына сиынып, ақсарбас айтып, бейітіне түнеп қайтқан деген сөздер бар.
Қуғын-сүргін кезеңінде сауыт ұрпақтан-ұрпаққа жасырын өтіп, аман сақталғаны, ақыры Хакімнің анасы Мәшімнің қолына түскені туралы дерек те айтылады. Сол тұста «Сеңкібай хан батырларының бірі болған» дегенді сылтау еткен кері саясатқа ергендер сауытты іздеткені де сөз болады.
Жоңғарға қарсы жорықтар және жекпе-жек
Тарихи шындық бойынша, он жетіге жаңа толған Сеңкібай Бөгенбай батыр бастаған қолмен бірге елін, жерін жоңғар шапқыншылығынан қорғауға қатысады. 1725 жылғы Алакөл шайқасы, 1728 жылғы Шұбар теңіз маңындағы, сондай-ақ Балқаштың оңтүстігіндегі қырғын соғыстар қазақ қолының жеңісімен аяқталғаны айтылады. Бөгенбай қолы Бұланты мен Бөленті өзендерінің бойында жауды тасталқан етеді.
Нұра даласындағы жекпе-жек
Нұра даласындағы жойқын шайқаста жиырма жасар Сеңкібай Қонтажының немересі Ноян Қоренмен бетпе-бет келеді. Айбарлы жоңғар батыры жекпе-жекке шақырғанда, Сеңкібай Көкдауыл атымен омыраулай шауып, найзасын төніп барып, ақ семсерін найзағайдай жарқылдатып, жаудың желке тұсынан сілтеп түсіреді. Ноян Қореннің басы домалап түседі деген дерек ел жадында сақталған.
Осы жеңістен кейін қазақ қолы рухтанып, Бөгенбай, Малайсары, Олжабай батырлар бастаған әскер Әмірсана жасағын талқандап, оларды оңтүстік-шығысқа қарай ығыстыра қуады.
Абылай хан Сеңкібайдың батырлығына, тапқырлығына және көріпкелдігіне сүйеніп, оны барлаушылар мыңдығын басқаруға тағайындағаны, жақын серігі әрі соғыс кеңесшісі санағаны айтылады. Ол Абылай жасағындағы атақты «оң батырдың» бірі ретінде танылған.
Бұқар жырау толғауынан үзінді
Қалденменен ұрысып,
Жеті күндей сүрісіп,
Сондағы жолдас адамдар:
Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Шақшақұлы Жәнібек,
Сіргелі қара Тілеуке,
Қарақұлақ Құлашбек,
Тегіден шыққан Естербек,
Шапырашты Наурызбай,
Құдаменді Жібекбай қасында,
Бақ дәулеті басында —
Сенкібай мен Шойбекбай.
Батырлықтан билікке
Ел қорғаны болған Сеңкібай батыр 77 жыл ғұмыр кешіп, өмірінің екінші жартысында әділдігімен, дуалы сөзімен, аруақты болмысымен «Биата» атанады. Оның тұлғасы — найза ұстаған ерлік пен дау тоқтатқан даналықтың тоғысқан бейнесі.
Өмірлік қағида
«Батыр жауда, дана дауда білінер».
Елдік өлшем
«Қуаншылық кетер, бел қалар; бектер кетер, ел қалар».
Осы нақыл сөздер Сеңкібайдың болмысына тән — өткінші дәуреннен биік тұратын елдік сана мен әділет өлшемін бүгінгі ұрпаққа аманаттайды.