Тілеуімбет

Тілеуімбет ішінде Наурыздың тарауы: Шобалай, Шобай, Ақай, Текей, Ерсімбек (Ырсымбек), Мамек. Шобалайдан — Жаңабатыр мен Өміртай. Айдаболда — Төлебай, Күлікте — Шобалай, Орманшыда — Қарабай, Қаржаста — Мырзағұл. Бұлардан «төрт босаға болған», жұрт аузына ілінерлік, ел ұстайтын кісілер шыққан.

Абылай ханның үш жүздің баласы қазаққа дүрілдеп тұрған күнінде, құнға кесім қылдырып, даулы сөздің үстінен қаратып, бітім айтқызып, билік жүргізетін биі — Күлік Шобалайдың баласы Жаңабатыр би болған екен.

Жаңабатыр өз бәйбішесінің асында: «Бәйбішенің балалары босағама түйе бастатқан тоғыз байламаса, ат шабар төбенің басына бармаймын», — деп отырып алады. Бәйбішенің балалары оның айтқанын орындаған соң, жұрт арасында бұл оқиға әртүрлі аталады.

«Жаламен Жаңабатыр үш шабылды» делінетін Жаңабатыр — осы кісі.

Жау бетін қайырып, елін қорғап, аман айыратын батырлардың құны: «жеті ердің құны болсын» — деген кесім айтылады.

«Шебердің қолы ортақ, шешеннің тілі ортақ» делінеді. Шешендігімен ұлтына олжа түсіріп, бітім жасайтын шешендердің құны: «үш ердің құны болсын» — деп кесілген екен.

Сол заманда «жеті ердің құны» қалмақтан Малай-Жәдігерден шыққан Айтқожа баласы Жауқаш (Биқаштың Жауқашы) үшін алынғаны айтылады. Ал бір бастың «үш құны» ұрғашыда Ұлбикеге, еркекте Көтеш ақынға алынған делінеді.

Жаңабатыр туралы: «Арқаға үш шабындым, жаламен үш шабылдым» — деген сөз қалады.

Бұхар жақтан жолаушы жүрген күні екі жақ болып төбелескен адамдарға кезігіп: «Мынаны айырайық, арашалайық» — дейді. Жанындағы жолдастары: «Өзіміз жолаушы, айдаладағы біреудің бізге өлген-тірілгені не керек?» — деп тартынған екен. Әлсіз жағы «Кім болса да, Жаңабатыр таниды, арашалайды» деп үміттеніп қалады.

Осыдан «екі адам ұрысып-төбелескенін көре тұрып, айырып араша болуға күші жете тұрып, арашашы болмаса; жазатайым бір жағы өліп кетсе — құнын өлтіргеннен, ал айыбын арашаламағаннан алсын» деген қағида тарайды.

Бір үлкен аста «жерден сыңар аяқ өткен, жеті жұртты тауысқан» қу адам келіп, белдеуде байлаулы тұрған Жаңабатырдың атының аузын ашып қарайды. Қараса, тілінің түбіне тақалған жері қап-қара екен. Ат — Құдай жаратқан қояндай боз.

Әлгі адам: «Құлын күнінде жоғалтқан боз биенің құлыны еді» деп жабысады. Жаңабатыр: «Өз жылқымның тумасы, ауызын ұрып, аяғын қолдан сыпырған тұл атым» дейді. Дау жүгініске түседі.

Жұрт: «Сөзі шын болды, сіздей кісінің астынан ат алу жолға сыймайды, ат бүгін өз астыңызда қалсын» деседі. Әлгі адам: «Өзімдікі екені рас, бірақ тақымым үйренген жануар еді; үш бесті берсеңіз де өзіңіз біліңіз» деген соң, жұрт дағдарып тарқайды.

Жаңабатыр би қартайған шағында ел қыстау-қыс­тауында отырған мезгілде түйесін қайырып жүріп, бес атты кісінің бірін-бірі қуып, сабаласып шауып жүргенін көреді. «Ел арасында жау жүре ме, ойнап жүрген бозбалалар ғой» деп, түйесін жинай береді.

Әлгі бесеудің бірі құлап қалады да, төртеуі қашып кетеді. Жаңабатыр жақындап келсе, құлаған адамды өлімші етіп тастап кетіпті. Қыстаулардан көп кісі жиналады. Өлімші жатқан адам — Сексен ұрпағының бірі екен. «Кім ұрды?» дегенде ол «Жаңабатыр» деп, өліп кетеді.

Жаңабатыр көргенін айтса да, Сексен елі шулап, нанбайды. Тілеуімбет пен Наурыз бір жақ, Ақыл мен Сексен бір жақ болып, Күлік екіұдай қалып, дау ұлғаяды.

Едіге би өзі барып, бұл оқиғаның қыстау ортасында болғандықтан «қапы қалған іс» екенін айтады: қыстаусыз жерде болса, «жау ма» деп сезіктеніп, араша түсіп айырып қалар еді, не танып қалар еді дейді. Кере тұрып ұрғанның кім екенін анықтай алмағандықтан, қыстау жазалы болуы керек деп, Жаңабатырдан Сексен еліне бір қыстау алып береді. Осылайша сенбегенді сендіріп, ағайын арасын татуластырып қайтқан екен.

Жаңабатыр би жүз төрт жасқа келіп өлген екен. Өлерінде: «Құдай маған жүз он төртте өлмек өмір беріп еді, он жасым кем болды. Оны Құдайдан көрмеймін, өзімнен көремін. Үш жан берген топтың ішінде болып едім. Өзім ант ішпесем де, ант ішкен топпен бірге болғандығымнан он жасым кеміді», — деген сөз айтады.