Есім ханның кезінде
Қаз дауысты Қазыбек бидің кіндік қаны тамған топырағы, нақты туған мекен-жайы ешбір жазба деректе айқын сақталмаған. Ж. Омаридің пікірінше, даңқты бабамыз Сыр бойында туған. Себебі XVII ғасырдың екінші жартысында Жоңғар хандығының күшейген қысымына байланысты қазақ жұрты Алтай мен Арқаны еріксіз тастап, Сыр бойы мен Қаратау өңіріне шоғырлана қоныс аударғаны тарихтан белгілі.
Тарихи деректерге сүйенсек, Қаз дауысты Қазыбек 1667 жылы осы өңірде дүниеге келіп, 1764 жылы тоқсан жеті жасында қайтыс болған.
Шежіресі мен отбасылық ортасы
Қазыбектің сүйегі — Орта жүз Арғын ішіндегі Қаракесек (Болатқожа). Әкесі — Келдібек, атасы — Абыз атанған Шаншар, бабасы — Бұлбұл. Бұл әулет шетінен сөзге шешен, уәжге тоқтайтын, білімі мен білігі тоғысқан жандар болғаны айтылады. Шаншардың ескіше көп оқып, көп тоқығаны, ақыл-кеңесімен елге танылып «Абыз» атануы да тегін емес.
Анасы — Тоқмейіл. Қазыбек Тоқмейілден туған алты баланың үлкені болған. Ел аузында Келдібек пен Тоқмейілдің табысуы жайлы аңыз тараған: Тоқмейілдің әкесі Сүлеймен осы ғұлама жанға көрші болу үшін әдейілеп қоныс аударыпты делінеді. Қалай болғанда да, 1667 жылы дүние есігін ашқан нәресте кейін Үйсін Төле бимен, Алшын Әйтеке бимен терезесі тең, қазақтың үш ұлы биінің бірі — Қаз дауысты Қазыбекке айналды.
Ел тағдырымен біте қайнасқан жастық шағы
Қазыбектің ер жетіп, ат жалын тартып мінген шағы ел басына күн туған алмағайып кезеңмен тұспа-тұс келді. Сондықтан ол бейқам балалыққа беріліп, думанды тірлікті кешуге мүмкіндік таппады. Дәулет жетсе де, оның өмірлік мұраты — елдің мұңын сейілту, халықтың жүзінен қайғыны кетіру, бірлікті сақтау болды.
Осы мақсат оны ерте жастан ел ісіне араластырды: дау шешу, бітім айту, жұртты ұйыстыру — оның ғұмырлық міндетіне айналды. «Бала би» атанған шағынан «дана би» дәрежесіне дейін көтерілуі де осы тарихи қажеттіліктің ішінен шыққан.
Тарихи аяда
Қазыбектің ғұмыр жолы XVII–XVIII ғасырлардағы қазақ қоғамының дүрбелең дәуірімен тікелей байланысты. 1680 жылы Қазыбек он үшке толғанда, кейін «Әз Тәуке» атанған Тәуке хан таққа отырды. Тәуке тұсында «төрт алаш» ұйысып, Ұлы жүзге — Төле, Орта жүзге — Қазыбек, Кіші жүзге — Әйтеке, қырғыз ұлысына — қырғыз биі қойылып, ел басқару ісі билер арқылы жүйеленді.
Жоңғарияға елшілік және дерек қайшылықтары
Тәуке хан тұсында қазақтың шығыстағы көршісі Жоңғария хандығы жиі шапқыншылық жасап тұрды. Мұндай алма-кезек жеңіс пен жеңіліс жағдайында елшілік пен мәмілегерліктің маңызы ерекше еді. Атақты үш бидің еңбегі осы тұста айрықша көрінеді.
Әдебиетші-ғалым С. Негимовтің айтуынша, Қаз дауысты Қазыбек Жоңғарияға елшілік, мәмілегерлік жолмен үш рет барған, алғашқысы шамамен XVII ғасырдың 80-жылдары, яғни 14–15 жас шамасында болуы ықтимал. Ал жазушы С. Сыматаев 1710–1711 жылдардағы қазақ–ойрат қақтығыстарынан кейінгі бітімге байланысты елшілік құрамында Қазыбек би болуы мүмкін екенін болжайды. Демек, дерек көздерінде мерзім жағынан алшақтық бар.
Ж. Омаридің нақтылауы
Тарихшы-ғалым Ж. Омари бұл сауалға тоқталып, қазақ елшілері 1683 жылы бірнеше ай жүріп, күз түспей елге оралғанын жазады. Құжаттық дәлел толық сақталмағанымен, ел аузындағы аңыз-әңгімелер көп жағдайда шындыққа бастайтын бағыт-бағдар ретінде қарастырылады.
Аңыздардағы Қазыбек бейнесі: сөз қуаты мен әділдік өлшемі
Елшілікке кім барады? — билік салмағы мен жауапкершілік
Бір аңызда жоңғар хонтайшысы: «Қазақтың атақты үш биінің бірі келсін» деп шарт қояды. Үш би де аттануға ниет еткенде, мәселе үлкен ақылға салынып, Төле би Қазыбекке бата беріп, жолға шығарады. Бұл оқиға ел ішінде биліктің талас емес, парыз екенін айқын көрсететін өнеге ретінде айтылады.
Батадағы өзек
«Атасызға ата бол! Батасызға бата бол! … Дос сүйініп, қас сыйлар, асу бермес дана бол» деген сөздер Қазыбекке жүктелген міндеттің рухани өлшемін танытады.
Сұрақ-жауап айтысы: ойдың дәлдігі мен сөздің салмағы
Аңыз бойынша, хонтайшы қарапайым киініп келіп, Қазыбекті сөзбен сынайды: «Әуелінде не бар? Ортасында не бар? Ақырында не бар?» деген сауалдарға Қазыбек «ынтымақ — береке — шүкірлік» тәрізді түйінмен жауап береді. «Аспан мен жердің арасы», «шығыс пен батыстың арасы» туралы да қисынды, образды жауаптар қайырады.
Осы тұста Қазыбектің «Біз қазақ деген мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз…» деп басталатын әйгілі толғауын дәл осы сапарда айтуы мүмкін деген пікір де айтылады. Қалай болғанда да, мұндай әңгімелер Қазыбек есімінің мәмілегерлікпен, шешендікпен қатар аталуының мәнін ашады.
Тұтқыннан қайтқан келіншек оқиғасы: ашу мен ақылдың таразысы
Тағы бір аңызда бітімнен кейін тұтқын алмастыру болады. Сонда Қазыбек жол үстінде бір үйге қонады да, үй иесінің итке ет беріп, әйелге итаяқтан ас ұсынғанын көреді. Оқиғаның мәнісі — әйелдің тұтқында жүріп, ойрат күйеуіне бауыр басып, бұрынғы жұртына қайтқысы келмегендігі; тіпті қақтығыс кезінде жағына шығып, қазақ жігітін құлатқаны.
Қазыбек бұл дауда «жүрекке әмір жүрмейді» деген түйінге келіп, өктемдікпен зорлаудың орнына ақылмен тоқтауды, айып пен ашуды ажыратып, әділетке жүгінуді ұсынады. Аңыздың негізгі өзегі — биліктің қатал үкім емес, қоғамдық тепе-теңдікті сақтайтын парасат екенін көрсету.
Толыбай сыншының баласы туралы хикая: танып-білу мен сыншылық
Бір хикаяда жоңғар хонтайшысы қаршадай қозышы баланы шақырып алып, тұлпарды тануын сынайды. Бала мыңғырған жылқының ішінен тұлпар жоқ екенін айтып, кейін өзендегі тезекке қарап тұлпардың белгісін табады. Ақыры көтерем көрінген атты тұлпарға айналдырып, бәйгеде озып, еліне қарай алып қашып кетеді.
Бұл аңыз халық жадында «көзге көрінген сымбат емес, ішкі қуат пен табиғи қасиет маңызды» деген ұғымды бекітетін мысал ретінде сақталған.
Әз Тәуке дәуірі және «Жеті жарғының» тарихи маңызы
Ел тағдыры қыл үстінде тұрған шақтарда төтенше шешімдер, реформалар, мемлекет ішіндегі тәртіпті қалпына келтіру әрекеттері биліктің пәрменімен тікелей байланысты болды. Осы тұрғыда 1680–1718 жылдары хандық құрған Әз Тәукенің еңбегі ерекше аталады. Ол тұста бір орталыққа бағынған қазақ мемлекетінің тұтастығына сызат түсе бастаған: іштен төрелер арасындағы алауыздық күшейсе, сырттан Ресей мен Жоңғарияның қысымы қыса түсті.
Әз Тәуке шығыстағы қауіптің алдын алу үшін батыстағы Ресеймен қарым-қатынасты реттеуге күш салды: сауда-саттықты дамыту, елші алмасу, дипломатиялық байланыстарды жандандыру — соның айғағы. Ол қазақ елін кіріптар күйде емес, іргелі мемлекет деңгейінде танытуға ұмтылды.
Дегенмен, Тәукені көбірек алаңдатқан — ішкі алауыздық, ру таласы, барымта мен жанжал еді. Сол себепті ол ел ішіндегі тәртіпті күшейтіп, татулықты орнықтыруды көздеді. Осы мақсаттың ірі нәтижесі — Үйсін Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Алшын Әйтеке би қатысқан «Жеті жарғы».
«Жеті жарғы» беретін өзек
- Қоғамдық тәртіп пен құқықтық ұстанымды жүйеледі.
- Ішкі талас-тартысты азайтып, елдік бірлікке үндеді.
- Салт-дәстүр мен елдік нормаларды бір арнаға тоғыстырды.
- Халықтың тіршілік-қарекетін тұрақтандырып, ынтымақты бекітті.
Нәтижесінде ел басы қосылып, ер қосы нығайып, ұрпақ өсіп-өніп, халық өз қадірін тануға бет алды. Іргелі елдің ірілігі бір күнде қалыптаспаса да, Тәуке хан дәуіріндегі осы құқықтық және саяси жүйелеу қазақ қоғамының тұтастығын сақтауға елеулі ықпал етті.