Салықтық түсімдер
Кіріспе: салық жүйесінің экономикалық рөлі
Қазақстанда соңғы жылдары өңірлік экономиканы дамыту, әлеуметтік жағдайды жақсарту, қаржылық тұрақтылықты нығайту, халықтың әл-ауқатын арттыру, отандық және шетелдік инвестицияларды тарту және оларды тиімді пайдалану, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын, сондай-ақ шағын және орта бизнесті қолдау бағытында нақты шаралар жүйелі түрде іске асырылып келеді. Осы міндеттердің орындалуында салық жүйесінің орны айрықша.
Салықтар күшті әлеуметтік-экономикалық құрал болғандықтан, оларды тиімді қолдану және салық заңнамасының қағидаттарын сақтау маңызды. Бұл өз кезегінде салықтар, салық салу механизмі, салық жүйесі және салықтық әкімшілендіру туралы ғылыми негізделген білім мен тұрақты институттық инфрақұрылымды талап етеді.
Салықтардың мәні және бюджеттегі орны
Кез келген мемлекет үшін бюджет кірісінің негізгі көзі — салықтар. Мемлекет салықтардың түрлері мен көлемін, төлеу тәртібін, бюджетке түсуін бақылауды және міндеттемелерден жалтарған жағдайда жауапкершілікті заңнамалық тұрғыда бекітеді.
Негізгі тезис
Қазіргі кезеңде мемлекеттік бюджет кірістерінің негізгі бөлігін салықтық түсімдер құрайды: шамамен 68–74%. Одан кейінгі орында трансферттер — 28–30%. Салықтық емес түсімдер мен негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдердің үлесі төмен — 1–2%.
2011 жылы жалпы кірістер 5 370 826 млн теңгені құрады. Оның ішінде салықтық түсімдер 3 982 338 млн теңге болды, яғни бюджет кірісінің 74%.
2009–2011: салықтық түсімдердің динамикасы
2009–2011 жылдары Қазақстан Республикасының салық жүйесінде бюджетке түсетін салықтардың жалпы көлемі тұрақты өсім көрсетті: 2009 жылы 2 228 682 млн теңге болса, 2011 жылы 3 982 338 млн теңгеге дейін ұлғайды. Бұл 2009 жылмен салыстырғанда 1 753 656 млн теңгеге немесе 178,6% өсім бар екенін білдіреді.
1-кесте. 2009–2011 жылдардағы салықтардың бюджетке түсуі (млн теңге)
Дерек көзі: ҚР Қаржы министрлігінің статистикалық бюллетені №12, ақпан 2012 ж.
| Салық түрі | 2009 | 2010 | 2011 |
|---|---|---|---|
| Салықтық түсімдер, барлығы | 2 228 682 | 2 934 081 | 3 982 338 |
| Корпоративтік табыс салығы | 643 669 | 837 233 | 1 050 380 |
| Жеке табыс салығы | 268 725 | 312 331 | 376 245 |
| Әлеуметтік салық | 232 840 | 253 829 | 296 843 |
| Мүлік салығы | 91 851 | 107 917 | 117 399 |
| Жер салығы | 13 022 | 13 467 | 12 977 |
| Көлік құралдарына салынатын салық | 17 521 | 26 262 | 29 975 |
| Бірыңғай жер салығы | 578 | 761 | 818 |
| Қосылған құн салығы (ҚҚС), барлығы | 515 933 | 677 229 | 865 213 |
| Акциздер, барлығы | 57 393 | 61 423 | 76 400 |
| Табиғи және басқа да ресурстарды пайдаланғаны үшін түсімдер | 201 186 | 231 273 | 298 039 |
| Халықаралық саудаға және сыртқы операцияларға салынатын салықтар | 152 226 | 373 800 | 813 790 |
Корпоративтік табыс салығы (2011)
1 050 380
млн теңге
ҚҚС (2011)
865 213
млн теңге
Халықаралық сауда салықтары (2011)
813 790
млн теңге
Салықтық әкімшілендіру және бақылау нәтижелері
Салықтық әкімшілендірудің кейбір көрсеткіштері мемлекеттік кірістерді қамтамасыз етуде бақылау мен құқық қолдану тәжірибесінің салмағын көрсетеді. Мәтіндегі деректерге сәйкес, ҚҚС қайтарымы 94,0 млрд теңгені құрады, міндетті зейнетақы жарналары 12,6% өсті. Сот шешімімен 88 кәсіпорын жалған деп танылып, жалған мәмілелер бойынша 11,7 млрд теңге қайтарылған. Экономикалық контрабанда бойынша 258 қылмыстық іс қозғалып, 3,5 млрд теңге өндірілген.
Мораторийдің ықпалы
Шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерін тексеруге мораторий сақталған кезеңде тексерулер саны айтарлықтай қысқарған. Мысалы, 2008–2009 жылдардағы 14 ай ішінде 3,3 мың рейдтік тексеру жүргізілген, ал салыстырмалы кезеңде 46,7 мың тексеру тіркелген (шамамен 14 есе көп).
ЖІӨ және салық түсімдерінің арақатынасы
Салықтық түсімдердің өсуі макроэкономикалық динамикамен ұштасып жатыр. 2009 жылы ЖІӨ 17 008 млрд теңге, 2010 жылы 21 816 млрд теңге, 2011 жылы 27 301 млрд теңге болды. Сәйкесінше салық түсімдерінің ЖІӨ-дегі үлесі 13,1%-дан 14,5%-ға дейін ұлғайған.
2-кесте. 2009–2011 жылдардағы ЖІӨ-дегі салықтардың үлесі
Дерек көзі: ҚР Қаржы министрлігінің статистикалық бюллетені №12, ақпан 2012 ж.
| Көрсеткіш | 2009 | 2010 | 2011 |
|---|---|---|---|
| ЖІӨ, барлығы (млрд теңге) | 17 008 | 21 816 | 27 301 |
| Мемлекеттік бюджетке салықтық түсімдер (млн теңге) | 2 228 682 | 2 934 081 | 3 982 338 |
| Салықтардың ЖІӨ-дегі үлесі | 13,1% | 13,4% | 14,5% |
Салық құрылымы: қандай түсімдер басым болды?
2009–2011 жылдары салық түсімдерінің құрылымында үш ірі бағыт айқын көрінеді: корпоративтік табыс салығы, қосылған құн салығы және халықаралық саудаға қатысты төлемдер. Бұл қатарда жалақыдан ұсталатын салықтардың (жеке табыс салығы, әлеуметтік салық) да тұрақты үлесі бар.
3-кесте. 2009–2011 жылдардағы салықтардың үлесі (%)
Дерек көзі: ҚР Қаржы министрлігінің статистикалық бюллетені №12 (156), ақпан 2012 ж.
| Салық түрі | 2009 | 2010 | 2011 |
|---|---|---|---|
| Салықтық түсімдер, барлығы | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
| Корпоративтік табыс салығы | 28,8 | 28,5 | 26,3 |
| ҚҚС, барлығы | 23,7 | 23,1 | 21,7 |
| Жеке табыс салығы | 12,2 | 10,6 | 9,4 |
| Әлеуметтік салық | 10,4 | 8,6 | 7,4 |
| Табиғи және басқа да ресурстар үшін түсімдер | 9,0 | 7,8 | 7,5 |
| Халықаралық саудаға және сыртқы операцияларға салынатын салықтар | 6,8 | 12,7 | 20,0 |
Маңызды өзгеріс: халықаралық сауда салықтарының өсуі
2010 жылдан бастап халықаралық саудаға және сыртқы операцияларға салынатын салықтар айтарлықтай өсті: 2009 жылғы 152 226 млн теңгеден 2011 жылы 813 790 млн теңгеге дейін. Мәтіндегі түсіндіруге сәйкес, өсімнің негізгі факторларының бірі — Қазақстанның Ресей және Беларусьпен Кеден одағына қосылуы нәтижесінде сауда ағымдарының кеңеюі және кедендік әкімшілендірудің өзгеруі.
2010 жылғы жоспардың орындалуы және ҚҚС ерекшелігі
2010 жылы мемлекеттік бюджет кірістері жоспарланған 4 064,0 млрд теңгенің орнына іс жүзінде 4 299,1 млрд теңге болып, жоспар 105,7% орындалды. Жекелеген салықтар бойынша орындалу деңгейі әртүрлі болды: корпоративтік табыс салығы жоспарға жуық, жеке табыс салығы мен әлеуметтік салық жоспардан жоғары орындалған.
Қосылған құн салығы бойынша 2010 жылы жоспар 114,7% орындалды. Бұл нәтижеге ҚҚС қайтару қарқынының баяулауы да әсер еткені көрсетілген. Сондай-ақ әлеуметтік салық бойынша жоспардан ауытқу 2008 жылғы регрессивтік мөлшерлемеден 2009 жылы тіркелген мөлшерлемеге көшу және әлеуметтік аударымдардың ұлғаюымен байланыстырылған.
2009 жылғы құлдыраудың түсіндірмесі
2009 жылы республикалық бюджет кірістерін қалыптастыру іскерлік және тұтынушылық белсенділік төмендеген жағдайда өтті. Сонымен қатар жаңа Салық кодексі енгізіліп, негізгі салық мөлшерлемелері төмендетілді: корпоративтік табыс салығы 30%-дан 20%-ға, ҚҚС 13%-дан 12%-ға төмендеді. Бұған қоса, корпоративтік табыс салығын төлеу мерзімдерінің өзгеруі және ҚҚС бойынша салық кезеңінің ай сайынғыдан тоқсандыққа ауысуы түсімдердің уақытша төмендеуіне ықпал еткені атап өтіледі.