Қылмысқа жанасушылық туралы қазақша реферат
Қылмысқа жанасушылық: ұғымы және қылмысқа қатысудан айырмашылығы
Қылмыстық құқық теориясында қылмысты жасырушылық, қылмысты хабарламау және қылмысқа жол берушілік бір ұғымға біріктіріліп, қылмысқа жанасушылық деп аталады.
Бұл институттың басты ерекшелігі — адамның қылмысты тікелей жасауға қатыспауы. Дегенмен ол қасақана әрекет (немесе заңмен жүктелген міндет болғанда — әрекетсіздік) арқылы қылмыстың жасалуына тосқауыл қоюды, не істелген қылмысты ашуды қиындатады.
Қоғамға қауіптілігі неде?
- Дайындалып жатқан қылмыстарға дер кезінде тойтарыс беруді тежейді.
- Істелген қылмыстарды ашуға және кінәліні әшкерелеуге кедергі келтіреді.
- Заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайтуға кері әсер етеді.
Қылмысқа жанасушылыққа кінәлі адамдардың зияндылығы, әдетте, қылмысқа бірге қатысушыларға қарағанда төмендеу. Сондықтан қылмыстық жауаптылық Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінде арнайы көрсетілген жағдайларда ғана туындайды.
Қылмысқа жанасушылықтың нысандары
Қылмыстық құқық бойынша қылмысқа жанасушылықтың үш нысаны бар:
1) Жасырушылық
Күні бұрын уәде бермей, ауыр немесе аса ауыр қылмысты жасыру.
2) Хабарламау
Дайындалып жатқан немесе жасалғаны анық аса ауыр қылмыс туралы тиісті орындарға мәлімдемеу.
3) Жол берушілік
Қылмысқа бөгет жасауға міндетті адам мүмкіндігі бола тұра әрекетсіз қалуы.
Күні бұрын уәде бермей жасырушылық
Қылмыстық заң бойынша жасырушылық үшін жауаптылық кез келген қылмысты жасыруға емес, тек ауыр немесе аса ауыр қылмысты күні бұрын уәде бермей жасырған жағдайда туындайды. Бұл туралы Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінде (мысалы, 363-бапта) арнайы көзделеді.
Ауыр және аса ауыр қылмыстардың түсінігі Қылмыстық кодекстің 10-бабының 4 және 5-бөліктерінде көрсетіледі.
Объективтік жағы: әдетте белсенді әрекет
Заң жасырушылықтың нақты тәсілдерін тізбелемейді. Тәжірибеде ол көбіне: қылмыскерді, қылмыс құралдарын, қылмыстың ізін немесе қылмыстық жолмен алынған заттарды жасыру арқылы көрініс табады.
Мысалдар: қылмыскерге жалған құжат беру, сыртқы келбетін өзгертуге көмектесу, киім беру, тұрған жерін жасыру және басқа да белсенді әрекеттер.
Ерекше жағдай: әрекетсіздік арқылы да болуы мүмкін
Сирек жағдайда жасырушылық әрекетсіздік арқылы көрініс табуы ықтимал. Мысалы, кісі өлтірген адам бөтен үйге тығылып кіргенде, үй иесі оның қайда жасырынғанын біле тұра іздеушілерге көрсетпей, қылмыскердің құтылып кетуіне саналы түрде жағдай жасаса.
Субъективтік жағы: тек тікелей қасақаналық
Кінәлі адам жасырып отырған әрекетінің мәнін түсініп, дәл ауыр немесе аса ауыр қылмысқа қатысты екенін білуі тиіс. Жасырушылықтың ниеті мен мақсаты әртүрлі болуы мүмкін: олар саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындауда ескеріледі.
Жасырушымен қылмыскер арасында туыстық не өзге байланыс болуы, жалпы қағида бойынша, жауаптылықтан автоматты түрде босатпайды (қолданылатын норма мен нақты жағдайларға байланысты бағаланады).
Аса ауыр қылмыс туралы хабарламау
Дайындалып жатқан немесе жасалғаны анық, белгілі аса ауыр қылмыс туралы тиісті орындарға әдейі мәлімдемеу қылмысты хабарламау деп танылады. Бұл — қылмысқа бірге қатысушылық емес, өйткені хабарламаған адам қылмысты орындауға бірлесіп қатыспайды.
Объективтік жағы
Хабарламау — әрекетсіздік. Адам аса ауыр қылмыстың істелгелі жатқанын немесе істелгенін нақты біле тұра, нақты жағдай бойынша хабарлауға мүмкіндігі бола тұра, соны жасамайды.
Субъективтік жағы
Тек қасақаналықпен жасалады: адам қылмыстың қауіптілігін сезінеді және өз әрекетсіздігі ықтимал зардаптарға әкелуі мүмкін екенін біле тұра, соған саналы түрде жол береді.
Жауаптылықтың шектері және ерекшеліктер
- Жауаптылық тек қылмыстық заңда арнайы көзделген жағдайларда туындайды.
- Аса ауыр қылмысқа жатпайтын әрекеттерді хабарламау әрдайым қылмыс болып саналмайды (нормаға қарай бағаланады).
- Жекелеген жағдайларда жұбайы (зайыбы) және жақын туыстары хабарламағаны үшін жауапқа тартылмауы мүмкін.
- Діни қызметшіге сырын ашқан адамның қылмысын хабарламау да арнайы қорғалатын жағдайларға жатқызылуы мүмкін.
Қылмысқа жол берушілік
Қылмысқа жол берушілік — істелгелі жатқан немесе істеліп жатқан қылмысқа бөгет жасауға міндетті адамның мүмкіндігі бола тұра бөгет жасамауы. Мұндай міндет заңның тікелей нұсқауынан немесе қызметтік міндеттен туындайды.
Объективтік жағы
Жол берушілік әрекетсіздік арқылы жүзеге асады: адам өзіне қолжетімді шараларды қолданбайды және сол арқылы қылмыстың болуына не жалғасуына мүмкіндік береді.
Субъективтік жағы
Тек қасақаналықпен жасалады: адам өзінің міндетін, жағдайды және әрекетсіздіктің салдарын түсіне отырып, соған саналы түрде жол береді.
Қылмыстық заңда кездесетін үлгілер
Жол берушілік әртүрлі құрамдар арқылы көрініс табуы мүмкін. Мысал ретінде: қызметтік әрекетсіздік (315-бап), өміріне қауіп төніп тұрған адамды көмексіз қалдыру (119-бап), науқас адамға дәлелді себепсіз көмек көрсетпеу (118-бап) сияқты жағдайлар аталады.
Маңызды ескерту
Егер қылмысқа жол берушілік күні бұрын уәде беру арқылы жасалса, онда ол қылмысқа жанасушылық емес, қылмысқа бірге қатысу ретінде саралануы мүмкін.
Қорытынды
Қылмысқа жанасушылық — қылмыспен күресте ерекше маңызы бар институт. Ол қылмысқа тікелей қатысуды қамтымайды, бірақ қылмыстың алдын алуға және ашуға кедергі келтіретін қасақана әрекетсіздік немесе белсенді әрекеттерді қамтиды.
Негізгі үш нысаны: күні бұрын уәде бермей жасырушылық, аса ауыр қылмыс туралы хабарламау және қылмысқа жол берушілік. Әрқайсысының жауаптылық шектері қылмыстық заңмен нақты айқындалады.