Павлыш ортамектебі

В.А. Сухомлинский: өмірі мен педагогикалық мұрасы

В.А. Сухомлинскийдің өмірі мен педагогикалық қызметі туралы бүгін де мол әдебиет бар. Зерттеулердің едәуір бөлігі оның өмірбаяндық деректерін нақтылауға және педагогикалық көзқарасын талдауға арналған. Сырт қарағанда, Сухомлинскийдің тағдыры өз дәуіріндегі көптеген замандастарының өмір жолына ұқсас көрінуі мүмкін. Алайда оның мектеп тәжірибесіне сүйенген ойлары, балаға деген көзқарасы және ұжым туралы тұжырымдары оны ХХ ғасыр педагогикасындағы ірі тұлғалардың қатарына қосты.

Білім жолы және алғашқы педагогикалық тәжірибе

Сухомлинский В.Г. Короленко атындағы Полтава педагогикалық институтында оқып, педагогика негіздерін меңгерді. Ол институттағы білімін балалармен жұмыс істеу ептілігіне, қарым-қатынас мәдениетіне және ғылыми ізденіске ұмтылуға бастайтын берік тірек деп санады. 1982 жылы осы оқу орнының ғимаратында оның есімін мәңгі есте қалдыру мақсатында мемориалдық тақта орнатылды.

Институтты аяқтағаннан кейін ол туған өлкесіне оралып, Онуфриев орта мектебінде украин тілі мен әдебиетінен сабақ берді. Бұл кезең жас мұғалім ретінде кәсіби бағытын айқындап, мектеп өмірінің нақты мәселелеріне жақындатты.

Соғыс жылдары және адамға жауапкершілік сезімі

1941 жылы Сухомлинский өз еркімен майданға аттанды. 1942 жылдың қаңтарында Мәскеу маңындағы шайқастарда ауыр жараланып, Оралдағы әскери госпитальде ұзақ ем қабылдады. Бұл жарақат кейінгі жылдары да әсерін тигізіп, оның денсаулығына салмақ салды.

Соғыстан кейін қираған ауылдарда өмір сүру, жетім қалған балалардың қайғысы мен күйзелісі мектептің ең ауыр шындығына айналды. Сол жылдары мектепке тек пән үйрететін мұғалім ғана емес, жаралы жан дүниені түсінетін, қамқорлық көрсете алатын ұстаз қажет болды. Сухомлинский өз шәкірттері үшін әрі тәлімгер, әрі тірек бола білді: әр күн, әр сағат сайын балаға жүрек жылуын арнауды өз еңбегінің өзегі санады.

Павлыш мектебі: тәжірибе мен идеялардың шеберханасы

1948 жылы В.А. Сухомлинский Павлыш орта мектебінің директоры болып тағайындалып, оны өмірінің соңына дейін 22 жыл басқарды. Ол «кабинеттен шықпайтын» зерттеуші емес еді: мектеп өмірінің қақ ортасында жүріп, идеяларын күнделікті тәжірибемен дәлелдеді. Өз ойына адал, шешім қабылдауда батыл, пікірталаста табанды мінезі оны ерекше педагог ретінде танытты.

Ұжым туралы көзқарасы: «тәртіп құралы» емес, даму шарты

Сухомлинский ұжымды аса жоғары бағалады. Алайда ол үшін ұжым «кінәлі оқушыға ықпал етудің» қатал тетігі болған жоқ. Керісінше, ұжым — адамның жан-жақты дамуы мен рухани баюының қажетті шарты. Ұстаздың ұдайы толғаныстары да, мектеп өміріне қатысты ізденістері де көбіне осы ұжым мәселесіне келіп тірелетін.

Сондықтан «Коллективтің құдіретті күші» сияқты еңбектерінің жарыққа шығуы педагогикалық қауым үшін маңызды оқиғаға айналды. Бұл кітаптар — ұзақ жылдық тәжірибенің, мектеп шындығын терең таныған ойдың қорытпасы.

Шығармашылық мұғалім туралы ұстанымы

Сухомлинский педагогикалық еңбекте шығармашылықтың шешуші екенін ерекше атап көрсетті. Оның «Мектептің жас директорымен әңгіме» еңбегінде айтылатын ойдың өзегі мынаған саяды: егер мұғалім еңбегі қуаныш әкелсін десек, күнделікті сабақ бірсарынды қайталау емес, ізденіс пен зерттеуге айналуы тиіс.

«Егер педагогикалық еңбек мұғалімге қуаныш әкелсін десеңіз, егер күнбе-күнгі сабақ жалықтыратын, бірсарынды қайталанатын жұмысқа айналмасын десеңіз, әрбір мұғалімді зерттеудің бақытты жолына жетелеңіз».

В.А. Сухомлинский

«Балаға жүрек жылуы»: баланың ішкі әлемін түсіну

Әлемге кең тараған «Балаға жүрек жылуы» еңбегінде Сухомлинский тәрбиенің нәтижелі болуы әр баланың рухани өмірін, даму ерекшеліктерін терең түсінумен тікелей байланысты екенін айқын көрсетеді. Бұл кітап үшін оған УССР-дің мемлекеттік сыйлығы берілді, кейін еңбек қазақ тіліне де аударылды.

Я. Корчак ықпалы және адамгершілік өлшемі

Сухомлинскийдің көзқарасының қалыптасуына Януш Корчактың әсері айрықша болды. Ол соғысқа дейін-ақ поляк педагогының «Баланы қалай сүюге болады» және «Қашан мен қайтадан кішкентай боламын» еңбектерімен таныс еді. Корчак 1942 жылы нацистік концлагерьде жетім балаларымен бірге қаза тапты: өз өмірін сақтап қалуға мүмкіндік болса да, сенім артқан балаларын тастап кете алмады. Бұл тағдыр педагогикалық парыздың, адамгершілік жауапкершіліктің ең биік өлшемін көрсетеді.

Еңбектері, марапаттары және соңғы жылдары

В.А. Сухомлинский — 41 монография мен кітаптың, 600-ден астам ғылыми мақаланың, 1200 әңгіме мен ертегінің авторы. Еңбектерінің жалпы таралымы әртүрлі тілдерде миллиондаған данаға жетті. 1970 жылдың сәуірінде ол «Жан-жақты дамыған тұлғаны тәрбиелеу мәселелері» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғауға арналған баяндамасын аяқтады.

Ол екі рет Ленин орденімен марапатталды, Қызыл Жұлдыз ордені мен К.Д. Ушинский, А.С. Макаренко медальдарына ие болды. 1957 жылдан педагогика ғылымдарының корреспондент-мүшесі, 1958 жылдан УССР-нің еңбек сіңірген мұғалімі атанды. 1968 жылы Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Сухомлинский 1970 жылы 2 қыркүйекте өмірден өтті. Соғыс жылдарындағы жарақат салдары уақыт өте айқын сезіле бастаған еді. Соған қарамастан, ол рухани қуаты мен шығармашылық таланты кемеліне келген тұста педагогикаға өлшеусіз мұра қалдырды.

Қорытынды: ұрпақ тәрбиесіндегі сабақтастық

В.А. Сухомлинский А.С. Макаренко идеяларын шығармашылықпен дамытып, ұжыммен және жеке оқушымен жұмыс істеу әдістемесіне жаңалық енгізді. Оның педагогикалық жүйесінде әр оқушының дара ерекшелігі, қызығушылығы мен қабілетін жетілдіру басты бағытқа айналды. Мұғалімдер ұжымы, оқушылар ұжымы, ата-аналар қауымы — бәрі де оның тұрақты әрі мұқият назарындағы тақырыптар болды. Сол себепті Сухомлинский мұрасы бүгін де тәрбие мен білім беру ісіне жауапкершілікпен қарайтын әр адам үшін мәнін жоғалтқан жоқ.