Азаматтық құқықтардың обьектілірі Азаматтық кодекстін

1) Жеке меншік құқығы және мүлік объектілері

Қазақстан Республикасының Конституциясында: «Қазақстан Республикасының азаматтары заңды түрде алған қандай да болсын мүлкін жеке меншігінде ұстай алады», — деп көрсетілген. Азаматтық кодекстің 191-бабының 2-тармағына сәйкес азаматтарға немесе заңды тұлғаларға тиесілі бола алмайтын жекелеген мүлік түрлерінен басқа кез келген мүлік жеке меншікте болуы мүмкін. Жеке меншіктегі мүліктің саны мен құны шектелмейді.

Азаматтық құқық объектілері

Азаматтық құқық объектілері Азаматтық кодекстің 3-тарауында реттеледі. Меншік құқығын шектеу тек заңмен жүзеге асырылады.

Меншік құқығын шектеудің негізгі түрлері

Мүлікті иеленуге немесе пайдалануға жарайтын объектілер аясын шектеу.
Мүліктің саны мен құны бойынша шектеу.
Көбіне жер учаскесінің аумағын белгілеу кезінде қолданылатын шектеулер.
Арнайы заң құжаттарында көрсетілген өзге де шектеулер (мысалы, беруге рұқсат етілмейтін теңіз порттары мен айлақтар және т.б.).

Жалпы қағида бойынша, заңмен тыйым салынбаған кез келген мүлік азаматтардың меншік құқығының объектісі бола алады. Төменде ең маңызды объектілерге тоқталамыз.

2) Жер — меншік құқығының объектісі

«Жер туралы» заңның 2-бабына сәйкес жер құқық объектісі болып табылады, ал жерге жеке меншік азаматтардың меншігі түрінде болады (15-баптың 2-тармағы). Жер азаматтық айналымға енгендіктен, жер қатынастары мүліктік қатынастар қатарына жатады.

Топырақтың құнарлы қабаты және дербес құндылық

Мысалы, 33-бапқа сәйкес жер учаскесінің меншік иелері жердің бүлінуіне байланысты жұмыстар жүргізу кезінде топырақтың құнарлы қабатын алуға, пайдалануға және сақтауға бағытталған шаралар жүргізуге міндетті. Құнарлы қабат бөлек алынған кезде ол дербес құндылыққа ие болып, белгілі бір жағдайларда меншік құқығының жеке объектісі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Құрылысы бар және құрылысқа берілетін учаскелер

18-бапқа сәйкес азаматтардың жеке меншігінде мақсатына сай үйлер мен ғимараттарды орналастыруға арналған жерлерді қоса алғанда: құрылыс салуға берілген немесе өндірістік және өндірістік емес мақсаттағы, оның ішінде тұрғын үйлер, ғимараттар және олардың кешендері орналасқан жер учаскелері болуы мүмкін.

Жер көлемін айқындау тәртібі

Жеке меншікке берілетін жер учаскелерінің көлемі 35-баппен реттеледі. Ең жоғары көлемдер жергілікті атқару органдары арқылы жергілікті жағдайды ескере отырып белгіленеді. Егер заңмен тыйым салынбаса, жер бөлу қала құрылысы және жобалау-техникалық құжаттарға сәйкес жүргізіледі.

Ақысыз берілетін жер учаскесінің нормалары

35-бапта азаматтардың меншігіне ақысыз берілетін жер учаскесінің көлемі көрсетілген:

Жеке қосалқы шаруашылық: Суармалы емес — 0,25 га
Суармалы — 0,15 га
Тұрғын үй құрылысы: Құрылыс салу/қамтамасыз ету үшін — 0,10 га
Бау-бақша: Бау-бақша үшін — 0,12 га
Саяжай: Саяжай үшін — 0,12 га

Жеке меншікке берілмейтін жерлер

Қорғаныс мақсатындағы жерлер, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, орман және су қоры учаскелері, елді мекендердегі жалпы пайдаланудағы жерлер (бау-бақша және саяжай құрылысына арналған учаскелерден басқа) жеке меншікте бола алмайды (18-баптың 2-тармағы).

Азаматтарға, оның ішінде шетел азаматтарына да, жер учаскелерін беру және төлем мөлшерін айқындау Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1996 жылғы 8 мамырдағы тиісті қаулысына сәйкес жүзеге асырылады.

3) Тұрғын үй — азаматтардың меншік объектілерінің бірі

«Тұрғын үй қатынастары туралы» заңға сәйкес, егер заң актілерінде өзгеше көзделмесе, азамат Қазақстан Республикасының аумағында қай жерде тұратынына қарамастан, тұрғын үйді заңды түрде жеке меншігіне сатып ала алады. Бір азаматтың меншігіндегі тұрғын үйлердің саны мен жалпы көлеміне шек қойылмайды.

Тұрғын үйді меншікке алу негіздері (12-бап)

1 Үйдің (тұрғын үйдің) бір бөлігін салу.
2 Сатып алу-сату, айырбастау, сыйға тарту, өмір бойы күтіп ұстау шартымен беру/алу және заңға қайшы келмейтін өзге де азаматтық-құқықтық мәмілелер.
3 Мұрагерлік арқылы немесе құқықтың әмбебап түрде ауысуы тәртібімен алу.
4 Мемлекеттік тұрғын үй қорындағы тұрғын үйді (тұрғын жайды) жекешелендіру арқылы сатып алу немесе тегін алу.
5 Тұрғын үй (тұрғын үй-құрылыс) кооперативі мүшесінің тұрғын үй-жай үшін төлемнің толық сомасын төлеуі.
6 Шарттық міндеттеме негізінде, оның ішінде өз қаражаты немесе еңбегімен үй салуға қатысу туралы шарт бойынша тұрғын үй-жайды меншікке беру.
7 Заңды тұлғалардың мемлекеттік емес меншік нысанындағы тұрғын үйді сату немесе тегін беру арқылы өз қызметкерлеріне не өзге азаматтарға беруі.
8 Мемлекеттік немесе мемлекеттік меншік нысанындағы заңды тұлғаның тұрғын үйді заңда белгіленген шарттармен қызметкеріне немесе өзге адамға беруі.
9 Жеке меншіктегі тұрғын үйдің бұзылуы немесе күштеп алынуы салдарынан тұрғын үйден айырылудың өтемі ретінде тұрғын үй беру.
10 Қазақстан Республикасының заң актілерінде тыйым салынбаған өзге де негіздер.

Бағалы қағаздар

Қазіргі кезде бағалы қағаздар азаматтық құқық объектілері ретінде кеңінен қолданылады. Олар азаматтардың меншік құқықтарының объектілері болып саналады, ал олардың құқықтық режимі Азаматтық кодексте және арнайы заң актілерінде айқындалады.