Мақсатты мекеме басшыларын басқару жұмысына даярлау
Қазақстандағы менеджменттің әдіснамалық негіздері
Экономикасы дамып келе жатқан қазіргі кезеңде менеджер қызметі ең кең таралған әрі қажетті бағыттардың бірі болып отыр. Қазақстан жаңа экономикалық қатынастарға және әлеуметтік-экономикалық басқарудың жаңа жүйесіне көшу үдерісін бастағандықтан, менеджментті теориялық тұрғыдан оқытуға да, оны практикада қолдануға да берік негіз қалыптасты.
Осы тұрғыдан алғанда менеджменттің теориялық-әдіснамасын терең меңгеру және басқару жүйесінің түрлі деңгейлерінде оны тәжірибеде қолдану — өзекті міндет.
Менеджменттің мәні
Менеджмент — нарықтық экономика жағдайында ұйымды басқарудың ерекше түрі. Оның өзегі — ұйымның қызметін нарық сұранысына және тұтынушы қажеттілігіне бағыттау, сұранысқа сай әрі пайда әкелетін өнім түрлерін өндіруге қабілетті құрылымды ұйымдастыру.
- Нарыққа бағдар: сұраныс пен тұтынушы қажеттілігін тұрақты қадағалау.
- Тиімділік: аз шығынмен көп нәтиже мен пайдаға ұмтылу.
- Еркіндік және меншік: жекеменшік пен шешім қабылдау еркіндігіне сүйену.
- Ішкі жүйе: өндіріс пен персоналды басқарудың өз механизмі болуы.
Менеджмент — экономикалық дамудың негізгі факторы
Мемлекеттік басқарудың өзекті мәселелерін терең түсіну үшін менеджмент теориясының негізгі қағидаларын білу маңызды. Кез келген елдің экономикалық деңгейін бағалау үшін әдетте үш фактор алынады: техника мен технология деңгейі, жұмыс күшінің сапасы және еңбекке көзқарас, менеджмент (өндірісті ұйымдастыру және басқару).
Менеджмент деңгейі техника мен технологияның енгізілуіне де, жұмыс күшінің әлеуетін ашуға да ықпал етеді. Осыған байланысты Альфред Маршалл дәстүрлі өндіріс факторларына (капитал, еңбек, жер) қоса төртінші фактор ретінде басқаруды атаған.
Қазақстандағы басқару мәдениетінің қалыптасу белгілері
- Басқарудың негізгі әдістерін меңгерген мамандарды даярлау.
- Мақсатты түрде ұйым басшыларын басқару жұмысына оқыту.
- Сапа мен өндірістік қажеттіліктерді басқаруды басымдыққа шығару.
- Иерархияның барлық деңгейінде жұмыс істей алатын менеджерлерді қалыптастыру.
- Экономикалық және әлеуметтік-психологиялық басқару әдістерін қолдану.
- Еңбек қабілеті мен қызмет нәтижесін басқару құралдарын дамыту.
- Еңбекке қызығушылық пен мінез-құлық уәждерін зерттеу.
- Ғылым жетістіктерін басқаруға кеңінен енгізу.
- Ақпараттық үдерістер мен компьютерлердің рөлін күшейту.
Басқару теориясының эволюциясы: рационалды модельден жаңа парадигмаға
Соңғы ғасырдың 1920–1930 жылдарынан бастап менеджмент терең өзгерістерге ұшырады. Бұл үрдіске ақпарат көлемінің күрт артуы және «адам факторының» маңызын түсінудің күшеюі әсер етті. Негізгі бетбұрыс — басқарудың ескі жүйесінің жаңа тәсілдермен алмасуы.
Рационалды менеджмент
Рационалды тәсілде фирма көбіне жабық жүйе ретінде қарастырылып, табыс ішкі факторлар мен ресурстарды тиімді пайдалануға тәуелді деп түсіндірілді.
- Ішкі өндірістік резервтерді іске қосу арқылы еңбек өнімділігін арттыру.
- Функционалдық қағидаға негізделген құрылым (қызмет пен мамандану бойынша бөліну).
- Шешуші рөл: кадрлар жұмысы және жоғары деңгейдің бақылауы.
- Стандартты өнім шығаруда тәртіп пен қатаң реттеу тиімді.
Жаңа парадигма: стратегиялық және ситуациялық басқару
Қазіргі басқару рационалды модельді толық жоққа шығармайды, бірақ оны шектеулі жағдайларда қолданылатын құрал ретінде қарайды. Дамыту, эксперимент, салааралық байланыс орнату, жаңа серіктес табу сияқты міндеттер үшін жүйелі әрі икемді басқару қажет.
Ситуациялық тәсілдің өзегі: ұйымға барлық жағдайда жарайтын жалғыз ереже жоқ; әр жағдайдың өз логикасы, өз шешімі бар. Сондықтан менеджер жағдайды талдап, баламаларды бағалап, шешімді дәлелді қабылдай білуі тиіс.
Өтудің практикалық мысалы
Егер ұйым мемлекеттік меншіктен жекеменшікке өтсе, бұрынғы әкімшілік басқару режимін сол күйі сақтау мүмкін емес. Мұндай инерция еңбек өнімділігінің төмендеуіне және ұйымның банкротқа ұшырауына дейін апаруы ықтимал.
Қазақстандағы реформалар және басқарудың жаңа талаптары
Қазақстан үшін менеджмент теориясы мен практикасын жүйелі оқу — уақыт талабы. Өтпелі кезеңде экономиканы басқаруда жіберілген қателіктердің бір бөлігі жаңа басқару қағидаларына органикалық түрде кіріге алмаумен байланысты болды.
Жаңа басқару парадигмасының бағдарлары
- Нарықтық әдістерді икемді әрі үйлесімді реттеу.
- Нарыққа өту — күрделі үдеріс; онда мемлекет белсенді рөл атқарады.
- Шаруашылық субъектілерінің ашық, әлеуметтік бағдарланған ортада қызмет етуі.
- Өзін-өзі басқаруды күшейту және полицентрлік басқару жүйесіне көшу.
- Мемлекеттік секторда нарықтық үйлестіру мен әкімшілік әдістердің тиімді үйлесімін табу.
Реформалардың негізгі бағыттары
Соңғы жылдары реформалар негізінен мына бағыттарда жүргізілді: қаржыландырудың тұрақтылығын қамтамасыз ету, әлеуметтік саланы нарықтық қатынастарға бейімдеу, ірі мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру, сондай-ақ базалық өндіріс орындарын шетел компанияларына сату.
Нәтижеге бағдарланған бағалау
Экономикалық саясаттағы реформалар тек «өткізілген шаралар» санымен емес, нақты нәтижесімен бағалануы тиіс. Радикалдық пен нәтижелілік — реформаның шынайы өлшемі. Өтпелі экономика толыққанды нарыққа бірден ұласа қоймайды, сондықтан жаңа реформалық кезеңнің механизмі де нақты мақсат пен өлшенетін нәтижеге сүйенуі керек.
Құқықтық тәртіп және қауіпсіздік факторы
Қандай да бір радикалды реформа немесе экономикалық саясат елді өркендетуге автоматты түрде жеткізбейді, егер ұйымдасқан қылмысқа, әсіресе экономикалық қылмысқа қарсы жүйелі күрес жүргізілмесе, заңдылық үстемдігі және азаматтың қауіпсіздігі нақты қорғалмаса.
Жекешелендіру, инвестиция және экономикалық қауіпсіздік
Мемлекеттік басқару жүйесін және оның аппаратын реформалау қажеттілігі туындады. Реформалардың өзегінде меншік қатынастарының өзгеруі және мемлекеттік меншікті жедел жекешелендіруге жаңа көзқарас қалыптастыру мәселелері тұрды.
Алайда стратегиялық маңызы бар өндіріс орындарының жекешелендіріліп, кей жағдайда шетел құрылымдарына ашық не жасырын сатылуы елдің экономикалық қауіпсіздігіне тәуекел тудыруы мүмкін. Әлеуметтік маңызы бар нысандарды (денсаулық сақтау, білім, мәдениет) басқаруда да тепе-теңдік сақталмаса, ұзақ мерзімді өсім тежелуі ықтимал.
Қаржы секторын қорғау
Қаржы секторындағы кейбір операциялардың шетел компанияларының қатысуымен шектен тыс жүргізілуі ұлттық банк жүйесінің әлсіреу қаупін күшейтеді. Сондықтан шетелдік қаржы құрылымдарының үлесіне сандық шектеу қою ұлттық және экономикалық қауіпсіздік талаптарымен түсіндіріледі.
Өндірістік база және капиталдың кетуі
Базалық өндіріс орындары экономиканың өсу нүктелері болуға тиіс. Бірақ олар сыртқы компаниялар бақылауында болғанда, капиталдың елден тысқа әкетілуі жиілеп, оның кейін қайтуы әрдайым белгісіз болады. Бұл жағдай ішкі өндірісті жандандыруды, бәсекеге қабілетті әрі сұранысы жоғары өнім көлемін арттыруды, әсіресе экспортқа бағытталған және жоғары технологиялы өндірісті дамытуды күн тәртібіне шығарады.
Инвестициялық саясаттың логикасы
Экономиканы көтеру үшін шетел инвесторларын тарту маңызды міндеттердің бірі болды. Қазақстанның инвестициялық саясаты отандық және шетелдік инвестицияға сүйенеді. Шетел инвестициясы туралы айтқанда, көбіне тікелей және портфельдік жеке инвестициялар назарға алынады. Сонымен қатар елдің объективті жағдайын бағалайтын ішкі жеке инвесторлардың әлеуеті де шешуші мәнге ие.