Қазақстанның мәдени - тарихи және демалыс зоналарын жетілдіру мен сақтауға, саланың ғылыми
Туризмнің мәні және қоғамдағы орны
Туризм — демалыспен, бос уақытпен, спортпен, сондай-ақ мәдениетпен және табиғатпен тілдесумен тікелей байланысты қызмет. Ол жеке және ұжымдық дамудың, тұлғаның жан-жақты жетілуінің жолы ретінде жоспарланып, тәжірибеге жүйелі түрде енгізілуі тиіс.
Негізгі ой
Қазіргі туризм — адамдардың жыл сайынғы ақылы еңбек демалысына шығуымен байланысқан, демалуға және бос уақытын өткізуге деген негізгі құқықты мойындататын құбылыс. Ол адамдар мен халықтар арасындағы өзара түсіністікті күшейтеді.
Туризмнің әлемдік экономикадағы рөлі
Туризм әлемдік экономикада жетекші салалардың бірі саналады. Бүкіләлемдік туристік ұйым деректеріне сәйкес, туризм әлемдегі жалпы ұлттық өнімнің шамамен оннан бір бөлігін қалыптастырады, халықаралық инвестициялардың 11%-дан астамын қамтиды және әлемдік өндірістегі әрбір тоғызыншы жұмыс орнын қамтамасыз етеді.
Үлесі
~10%
әлемдік жалпы өнімдегі үлесі
Инвестиция
>11%
халықаралық инвестициялардағы үлесі
Жұмыс орындары
1/9
әлемдік өндірістегі жұмыс орындары
Экономикалық тиімділік салыстыруы
Мамандар есебі бойынша, бір шетелдік турист әкелетін табысқа тең кіріс алу үшін әлемдік нарыққа шамамен 9 тонна тас көмір, 15 тонна мұнай немесе 2 тонна жоғары сұрыпты бидай шығару қажет.
Бұл ретте шикізат экспорты елдің табиғи-энергетикалық қорларын азайтса, туристік қызмет көбіне таусылмайтын ресурстарға (табиғи, мәдени, тарихи әлеует) сүйенеді.
Қазақстандағы туризм: тарихи алғышарттар
Қазақстан туризмінің тарихи алғышарттары б.з.д. үшінші мыңжылдықта басталған Ұлы Жібек жолының қалыптасуы мен дамуымен тығыз байланысты. Тәуелсіздік алу туристік қызметті реттеуге және халықтың тарихи-мәдени мұрасын жаңғыртуға құқықтық әрі институционалдық негіз қалыптастырды.
Маңызды дерек
1993 жылы Қазақстан Республикасы Дүниежүзілік туристік ұйымға мүше болды. Осы кезеңнен бастап қазіргі заманғы инфрақұрылым салаларын, соның ішінде туризмді дамытуға ерекше мән беріле бастады.
Мемлекеттік саясат және құқықтық база
Туризмнің тез әрі тұрақты өсуі, оның қоршаған ортаға, экономиканың көптеген салаларына және қоғамның әл-ауқатына ықпалы ескеріле отырып, Үкімет Қазақстанның ұзақ мерзімді даму бағдарламаларында туризмді басым бағыттардың бірі ретінде айқындады.
2001 жылғы заң және мемлекеттік реттеу қағидаттары
2001 жылдың маусымында «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» жаңа Заң қабылданды. Ол туристік қызметтің құқықтық, экономикалық, әлеуметтік және ұйымдастырушылық негіздерін белгіледі.
- Туристік қызметке жәрдем беру және дамуына қолайлы жағдай жасау.
- Туристік қызметтің басым бағыттарын айқындау және қолдау.
- Қазақстанды туризм үшін қолайлы ел ретінде танытатын түсінікті қалыптастыру.
Бағдарламалар мен стратегиялар
- 1993 жыл: туризм индустриясын дамытудың ұлттық бағдарламасы.
- 1997 жыл: Жібек жолының тарихи орталықтарын жандандыру, түркі тілдес мемлекеттердің мәдени мұрасын сақтау және сабақтастыра дамыту бағдарламасы.
- 1997–2003 жж.: туризм инфрақұрылымын құру жөніндегі мемлекеттік бағдарлама.
- 1997 жыл: 2030 жылға дейінгі туризмді дамыту стратегиясы.
- 2003–2005 жж.: туризмді дамыту жөніндегі республикалық бағдарламаның жобасы.
Бұл бастамалардың мақсаты — елде қазіргі заманға сай, жоғары нәтижелі және бәсекеге қабілетті туристік кешен қалыптастыру, сондай-ақ экономиканың сабақтас салаларын дамыту және Қазақстанның туристік имиджін нығайту.
Нарықтық мүмкіндіктер және Қазақстанның әлеуеті
Туризм индустриясы — халықаралық қызметтер саудасындағы табысы жоғары әрі серпінді дамып келе жатқан сегменттердің бірі. Көп елдерде туризмнен түсетін табыс мұнай, мұнай өнімдері және автомобиль экспортынан кейін тұрақты түрде алғашқы үштікке кіреді.
Әлемдік туристік нарықтың дәстүрлі өңірлері өздерінің рекреациялық сыйымдылығының шегіне жақындағандықтан, өсу негізінен туристер баратын жаңа аумақтар есебінен іске асады. Бұл тұрғыда Қазақстанның әлемдік нарықта өз орнын алуға бірегей мүмкіндігі бар.
Турист шығыны туралы бағалау
Шетелдік экономистердің есебі бойынша, 100 000 турист қалада орташа есеппен 2 сағат болған жағдайда кемінде 350 000 АҚШ доллары жұмсайды (яғни бір адамға сағатына шамамен 17,5 доллар).
Осылайша, шикізат экспорты ұзақ мерзімді тәуекелдерді күшейтсе, туризмді дамыту — орнықты әрі экономикалық тұрғыдан тиімді болашаққа бағытталған таңдау.
Әлеуметтік-мәдени маңызы
Туризм тек экономикалық сала емес. Ол мемлекетаралық байланыстарды нығайтуға, мәдени алмасуды кеңейтуге, аймақаралық өзара ықпалдастық көлемін арттыруға және халықтың танымдық деңгейін көтеруге ықпал етеді.
Өзекті мәселелер және зерттеу қажеттілігі
Қазақстанда туризмнің дамуы көбіне жүйесіз сипат алды: мемлекеттік, қоғамдық-құқықтық және жеке құрылымдар арасында үйлесімді байланыс жеткіліксіз, экономикалық тетіктер толық жетілмеген.
Макротенденциялар туризмнің бір сегменті — шығу туризмінің басым болғанын көрсетті. Дегенмен, елде келу туризмін дамытуға нақты алғышарттар бар: табиғи және рекреациялық ресурстар, мәдени-тарихи, сәулет және археологиялық ескерткіштер жеткілікті.
Неліктен ғылыми талдау қажет?
Туризмнің қазіргі даму деңгейі қолдағы әлеуетті толық пайдалануға мүмкіндік бермейді. Бұл, бір жағынан, туризм саласын экономикалық реформалау бойынша ғылыми әзірлемелердің жеткіліксіздігімен, екінші жағынан, кешенді және жүйелік талдау жүргізетін ғылыми-зерттеу құрылымының болмауымен байланысты.
Отандық туристік нарықтағы жағдай маркетинг қағидаттары мен тәсілдерін кеңірек қолдануды, жаңа тұтынушылар сегменттерін анықтауды, сондай-ақ туристік қызмет тұтынушыларының мотивациясы мен мінез-құлық ерекшеліктерін зерттеуді талап етеді.
Зерттеушілердің үлесі
Туризмді зерттеуге М.Б. Биржаков, В.И. Азар, Ф. Котлер сияқты ғалымдар елеулі үлес қосты.