Қылмыстық бірлестіктің тіршілік етуін материалдық - техникалық және ұйымдастыру жағынан қамтамасыз ету
Ұрлық, тонау және қарақшылық: анықтауға тиіс мән-жайлар
Бүгінде ұрлық, тонау және қарақшылық сияқты мүліктік қылмыстардың бір бөлігі есірткі және порнография бизнесімен, қару-жарақ саудасымен, қорқытып алушылықпен және өзге де қауіпті қылмыстармен тығыз байланыс орнатты. Мұндай байланыстар қылмыстың ұйымдасқан сипат алуына, яғни қатысушылардың тұрақты құрылым құрып, ортақ мақсат үшін жүйелі әрекет етуіне әкеледі.
Назар аударатын жайт: ұйымдасқан қылмыстылықтың белгілерін дұрыс түсіну тергеу тактикасын таңдауға, дәлелдемелерді жинауға және қатысушылардың рөлін айқындауға тікелей әсер етеді.
Ұйымдасқан қылмыстылықтың негізгі белгілері
Ұйымдасқан қылмыстылықтың ұғымын және белгілерін түсіндіруде криминология өкілдерінің еңбегі ерекше. Мәселен, О.В. Пристанская ұйымдасқан қылмыстық бірлестіктерге тән белгілерді барынша толық сипаттаған авторлардың бірі ретінде аталады.
1) Материалдық-техникалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз ету
Бірлестіктің тұрақты өмір сүруі үшін қажетті ресурстарды, байланыстарды және басқару тетіктерін алдын ала қалыптастыру.
2) Әшкереленудің алдын алу және қарсы тұру жүйесі
Құпиялылық шараларын қолдану, әлеуметтік бақылаудың түрлерінен жалтару, сондай-ақ құқық қорғау органдарына қарсы әрекетті ұйымдастыру.
3) Қаржыландыру және кірісті қайта бөлу
Заңсыз табысты құрылым ішіндегі сатылар бойынша үлестіру, ортақ материалдық қор құру, әшкереленген жағдайда шығындарды өтеу, қатысушыларға материалдық көмек көрсету.
4) Орталықтандырылған ақпараттық қамтамасыз ету
Ақпарат жинау, тарату, бақылау және шешім қабылдауға қажетті деректерді жүйелеу.
5) Ішкі тәртіп: жазалау және марапаттау тетіктері
Формальды емес, бірақ міндетті саналатын «ішкі мәдени» ережелер: тәртіп бұзғанды жазалау, нәтижеге жеткенді ынталандыру.
Қоса қатысу ұғымын дәлелдеудегі қиындықтар және құқықтық тәсіл
Ғалымдар мен тәжірибелік қызметкерлердің пайымдауынша, бұрын қолданылған құқықтық тәсілдің әлсіз тұсы мынада болды: ұйымдасқан топқа қатысушы әр адамның нақты қандай қылмыстық әрекет жасағанын және сол әрекеттің ортақ қылмыспен, басқа қатысушылармен байланысын дәлелдеу талап етілетін. Мұны дәлелдеу көп жағдайда өте қиын (бұл пікірмен келіспеу мүмкін емес).
Ұйымдастырушының рөлі неге күрделі?
Қылмыстық топтың ұйымдастырушысы тікелей өзі ешкімді өлтірмеуі, пара бермеуі немесе ұрлық жасамауы мүмкін. Алайда ол жоспарлау, бөлу, басқару және қауіпсіздік шараларын ұйымдастыру арқылы қылмыстық әрекетке шешуші ықпал етеді.
Сондықтан қылмыстық заңнамаға ұйымдастырушыларды, олардың нақты қылмыстармен тығыз байланысы толық дәлелденбеген жағдайларда да, жауаптылыққа тартуға мүмкіндік беретін тетіктерді енгізу қажеттігі туралы шешім қабылданды. Осыған байланысты «қоса қатысу» ұғымын тек «екі немесе одан көп адамның қылмыс жасауға бірлесіп қатысуы» деп емес, сондай-ақ «екі немесе одан да көп адамның жалпы қылмыстық іс-қимылға қасақана бірлесіп қатысуы» ретінде анықтау ұсынылды.
«Жалпы қылмыстық іс-қимыл» ұғымының салдары
- Бір жағынан, құқық қорғау органдарына әрбір жеке әрекеттің барлық ұсақ детальдарын дәлелдеуді жеңілдетеді: бастысы — әрекеттердің келісімділігі мен ортақ ниетті көрсету.
- Екінші жағынан, ұйымдастырушылар мен жетекшілер үшін жауаптылықтан жалтару қиындайды, өйткені бағалау тек «кім нақты орындады?» деген сұрақпен шектелмейді.
Қоса қатысуды талдауда қылмыстың жалпы байланысы маңызды: іс-қимылдың жекелеген кезеңдерінде бұл байланыс нақты қалай көрінгеніне қарамастан, ортақ мақсат пен үйлесімді әрекет негізгі өлшем ретінде қарастырылады. Мұндай тәсілдің дұрыстығын дәлелдеу үшін шетелдік тәжірибеге, соның ішінде итальяндық тәжірибеге жиі сілтеме жасалады. Дегенмен, отандық тәжірибені де ескермеуге болмайды.
Оқиға орнындағы іздер: дәлелдеудің криминалистикалық негізі
Қылмыс адамдардың әрекетінен туындайтындықтан, қоршаған ортада, әсіресе оқиға орнында көптеген іздер қалады. Бұл іздер қылмыскер туралы мәлімет көзіне айналады. Іздердің пайда болу үдерісі объектінің қасиеттеріне, белгілеріне және бейне түзілу ерекшеліктеріне байланысты белгілі бір заңдылықтарға бағынады.
Іздермен жұмыс істеудің мәні
Оқиға орнынан табылған іздерді және өзге де айғақ заттарды анықтау, салыстыру, талдау және тексеру арқылы қылмыстың тетігі қалпына келтіріледі.
Заттай дәлелдемелерді немесе іздерді табу — тергеу органдарының қылмысты ашуға және қажетті дәлелдерді жинауға бағытталған маңызды жұмысы. Бұл процесте арнайы әдіс-тәсілдер, криминалистикалық техника және кәсіби даярлық қажет: іздерді, микрообъектілерді жай көзбен бірден байқап, жылдам табу көбіне мүмкін бола бермейді.
Ұрлық, тонау және қарақшылықтың қоғамдық қауіптілігі
Ұрлық, тонау және қарақшылық қоғамға аса қауіпті қылмыстар қатарына жатады. Олар жәбірленушіге материалдық зиян келтірумен шектелмей, көп жағдайда өмірі мен денсаулығына қастандық жасаумен байланысты болады.
Қылмыстық құрылымдардың ықпалы
Қарақшылық шабуыл мен тонауды жиі түрде кейін басқа ауыр қылмыстарға ұласатын, қорқытып алушылыққа және «бәкесерлік» шабуылдарға бейім топтар жасайды.
Нысана: күнделікті жеке мүлік
Көп жағдайда азаматтардың жеке мүлкін (бас киім, аз мөлшердегі ақша, киім, тағам және т.б.) тартып алу мақсат етіледі, әрі мұндай әрекеттер көбіне арнайы дайындықсыз жасалады.
Уақыты мен орны
Қылмыскерлер көбіне шағын топпен немесе жеке әрекет етеді; ашық жерлерді (көше, саябақ, үй ауласы) таңдайды. Әдетте кешкі уақытта жиі кездескенімен, тонау мен қарақшылық күндіз де аз болмайды.
Қорытынды
Бұл санаттағы қылмыстарды ашуда ұйымдасқан қылмыстылықтың белгілерін дұрыс бағалау, қоса қатысу мен жалпы қылмыстық іс-қимыл арасындағы байланысты дәл айқындау, сондай-ақ оқиға орнындағы іздермен кәсіби жұмыс жүргізу шешуші рөл атқарады. Дәлелдемелердің сапасы мен жүйелілігі — тергеудің тиімділігін анықтайтын негізгі факторлардың бірі.