Венесуэланың үлесінде
Өнеркәсіп Латын Америкасында (соның ішінде Бразилияда) соңғы онжылдықтарда құрылымдық тұрғыдан едәуір өзгерді. Дегенмен индустрияландыру қарқыны елдер бойынша біркелкі емес: ұзақ уақыт бойы басым болған жеңіл өнеркәсіптің орнын біртіндеп ұзақ мерзім пайдаланылатын тауарлар мен өндіріс құралдарын шығаратын салалар алмастырды.
Негізгі үрдістер
- Тау-кен өндірісінің экономикалық маңызы жоғары және экспортқа бағдарлану күшейді.
- Ірі елдерде шикізат өндіру көлемі ішкі сұранысты өтеу мақсатында кеңейді.
- Энергетикада газдың үлесі өсіп, гидроэнергетика рөлі айқын артты.
Тау-кен өнеркәсібі: құрылым, көшбасшылар және экспорт
Тау-кен өнеркәсібі аймақ елдерінің экономикасы үшін аса маңызды. Бірқатар мемлекеттерде шетел валютасының түсімін арттыру үшін экспорт көлемін ұлғайтуға бағытталған белсенді саясат жүргізілуде. Ірі экономикаларда (Бразилия мен Мексикада) өндірудің өсуі көбіне ішкі тұтынуды қамтамасыз етуге байланысты. Соңғы 15 жыл ішінде бұл сала айтарлықтай күшейді; Анд елдерінің (Перу, Колумбия, Эквадор) үлесі артты, Чилидің салмағы салыстырмалы түрде тұрақты сақталды. Бұрын тау-кен өндірісінің елеулі бөлігін құраған Венесуэланың үлесі керісінше төмендеді.
Мұнай мен газ
Тау-кен өндірісінің жартысынан астамы мұнай мен газға тиесілі. Латын Америкасы — әлемдегі көне мұнайлы өңірлердің бірі. Қазіргі таңда мұнай мен газ 13 елде өндіріледі және көбіне мемлекеттік компаниялардың үлесі басым.
- Аймақ мұнайының негізгі бөлігі Мексика мен Венесуэлаға шоғырланған.
- Эквадор, Колумбия, Тринидад пен Тобаго, Боливия, Перу — салыстырмалы түрде аз көлемде экспорттайды.
- Аргентина өз қажеттілігін негізінен өтей алады, өзге елдер көбіне импортқа тәуелді.
Көмір және уран
Көмір өнеркәсібі салыстырмалы түрде әлсіз дамыған. Тас көмір өндірудің негізгі бөлігі Колумбия, Мексика, Бразилия, Чили және Аргентинаға тиесілі. Кейбір кен орындарында көмірдің сапасы төмен, күлділігі жоғары, ал кокстелетін көмірдің геологиялық орналасуы өндірісті қиындатады.
Мұнай дағдарыстарынан кейін көмірге сұраныс өсіп, өндіру көлемі де ұлғайды. Колумбия Кариб теңізі жағалауындағы Гоахира бассейнінен экспортты арттыруда. Сонымен бірге Аргентина мен Бразилияда уран өндіру де кеңейіп келеді.
Темір рудасы және қара металдарға қажетті шикізат
Тау-кен өндірісі өнімдерінің ішінде темір рудасы ерекше орын алады. Өте бай, байытуды көп қажет етпейтін кендер халықаралық металлургиялық корпорациялардың назарын тартты. Латын Америкасында өндіру мен экспорттауда Бразилия айқын көшбасшы: аймақтағы темір рудасының негізгі бөлігін береді. Аз көлемде Венесуэла, Чили және Перу өндіреді, ал Мексика, Аргентина және Колумбия кей жағдайда ішкі қажеттілікті толық өтей алмайды.
Түсті металдар мен асыл металдар
Латын Америкасы түсті металлургиялық шикізатқа бай өңір ретінде әлемге танымал. Боксит, мыс, қорғасын, мырыш, қалайы, сүрме және сынап рудалары маңызды орын алады. Бокситтің ірі өндірушілері мен экспорттаушылары — Бразилия, Ямайка, Суринам, Гайана және Венесуэла.
Мыс рудасын өндіру — аймақтың көне салаларының бірі. Чили үшін мыс экономиканың өзегі: шетел валютасының басты көзі әрі мемлекеттік табыстың маңызды арнасы. Перу да мыс өндірісінде жетекші елдердің қатарында. Соңғы жылдары Бразилияда ішкі қажеттіліктерді өтеу үшін мыс кен орындарын игеру күшейді.
Асыл металдардан алтын, күміс және платина тарихи тұрғыдан маңызды. Аймақ күміс өндірісінде ерекше орын алады: негізгі үлес Мексика мен Перуге тиесілі.
Бейметалл пайдалы қазбалар
Аймақ бейметалл пайдалы қазбаларға да өте бай. Кейбір ресурстар тек 1–2 елде ғана өндіріледі. Чилиде Атакама шөлінде калий мен натрий селитрасының айрықша қорлары бар: бұл кен орындарын игеру XIX ғасырдың ортасында басталған, ал кейін өндіріс көлемі айтарлықтай қысқарды. Сонымен қатар алмаз (Бразилия, Венесуэла, Гайана), барит (Перу, Мексика), стронций (Мексика) және йод (Чили) ресурстары атап өтуге тұрарлық.
Энергетика: мұнай-газға тәуелділік және гидроэнергетиканың өсуі
Энергетикалық баланстың негізін мұнай мен газ құрайды. Уақыт өте мұнайдың үлесі төмендеп, газдың үлесі өсіп келеді. Гидроэнергия өндірісі де ұлғайып, Латын Америкасы гидроэнергетика үлесі бойынша әлемдік өңірлер арасында алдыңғы орындардың бірін алады.
Энергия тұтынудың аумақтық айырмашылығы
Энергия ресурстарының біркелкі таралмауы және инфрақұрылымның әркелкілігі елдер арасындағы тұтыну айырмасын күшейтеді. Ағылшын тілді Кариб елдерінде тұтыну деңгейі еуропалық стандарттарға жақынырақ, мұнайлы әрі өнеркәсібі дамыған Венесуэла мен Мексикада да жоғары. Ал Гаитиде өте төмен, Орталық Америка елдерінде, Боливия мен Парагвайда айтарлықтай кем.
Соңғы онжылдықтарда электр энергетикасы жалпы энергия тұтынудан жылдамырақ өсті. Дегенмен әлі де электрмен толық қамтылмаған аумақтар бар: мысалы, Боливия, Гондурас және Гаитиде халықтың едәуір бөлігі электр қуатын тұрақты тұтынбайды.
ГЭС, АЭС және баламалы көздер
ГЭС-тердің үлесі бірқатар елдерде өте жоғары. Сонымен қатар Аргентина, Бразилия және Мексикада атом электр станциялары іске қосылған. Кейбір мемлекеттерде геотермалдық станциялар, күн энергиясына негізделген нысандар және тұрмыстық мақсаттағы жел қондырғылары тәжірибелік деңгейде қолданылады.
Энергетикалық қуаттар көбіне экономикалық тұрғыдан дамыған аудандарда шоғырланғанымен, жаңа ірі нысандар кейде одан алыс өңірлерде салынады. Соңғы кезеңнің ірі жобаларына Парана өзеніндегі әлемдегі аса ірі Итайпу СЭС-і жатады.
Металлургия: қара және түсті өндірістің өзгеруі
Қара металлургия
Қара металлургияның ірі кәсіпорындары Бразилия, Мексика, Аргентина және Венесуэлада орналасқан. Сала бастапқыда мемлекеттің қолдауымен дамыса, кейін шетел капиталының ықпалы артты. Болат қорыту көлемі уақыт өте едәуір өсті, ал өндірістің негізгі бөлігі Мексика мен Бразилияға тиесілі.
Саланың маңызды ерекшелігі — экспорттың рөлінің күшеюі. Дайын өнім түрлерінің шектеулілігі және сапа мәселелері кей жағдайда өнімді терең өңдеуді тежеп, жартылай фабрикат ретінде дамыған елдерге жөнелтуге әкеледі. Сонымен қатар темірді домна пешінсіз, газ арқылы тікелей тотықсыздандыру технологиялары енгізіле бастады.
Түсті металлургия
Мыс, қорғасын және мырыш қорытудың аймақта ұзақ тарихы бар. Бұрын өндіру көбіне шикізат күйінде экспортқа бағытталса, кейінгі онжылдықтарда индустрияландыру және әлемдік сұраныс өсімі салдарынан өңдеу деңгейі артты.
Әсіресе алюминий өндірісі жылдам өсті. Басты аудандар — Бразилия, Венесуэла, Аргентина және Мексика. Бразилия бұл салада артықшылықтарға ие: боксит қоры мол, энергия салыстырмалы арзан, нарығы үлкен.
Мыс қорыту бастапқыдан-ақ экспорттық бағытта дамыды. Чили мыс өндірісінде жетекші позицияда, Перу де жоғары үлеске ие. Ал Мексика мен Бразилия өндіріс жүргізгенімен, көбіне ішкі қажеттілікті өтеуге бағытталған және кейде импортқа да жүгінеді.
Машина жасау және металл өңдеу: шоғырлану және тәуелділік
Машина жасау мен металл өңдеу өңдеу өнеркәсібінің жетекші салаларының бірі саналады. Дегенмен даму деңгейі біркелкі емес: өндірістің негізгі бөлігі бірнеше ірі мемлекетте шоғырланған. Соған қарамастан аймақ шетелдік машиналар мен құрал-жабдық импортына едәуір тәуелді, ал импорт көлемі көбіне экспорт түсімінен асып түседі.
Автомобиль жасау
Қазіргі машина жасау саласында автомобиль өндірісі бірінші орынға шықты. Ол көптеген қосалқы салаларды (металл өңдеу, химия, резеңке, электроника), сондай-ақ көлік, энергетика және сауданы дамытуға серпін береді. Аймақтағы автомобильдің негізгі үлесін Бразилия шығарады; одан кейін Мексика мен Аргентина келеді. Өндіріс көлемі әлемдік нарыққа, әсіресе Бразилия мен Мексикада, тікелей тәуелді.
Негізгі өндірістік тораптар: Бразилияда — Сан-Паулу мен Сантус аралығы, Мексикада — астана маңындағы өнеркәсіп орталықтары, Аргентинада — Кордова ауданы, Венесуэлада — Валенсия маңы.
Кеме және ұшақ жасау, тұрмыстық техника
Кеме жасау саласы соңғы кезеңде маңызын арттырды: Бразилия әлемдік көшбасшылар қатарына жақындады, ал Аргентина, Чили, Мексика және Перуде де өндіріс бар. Мексика, Аргентина және Бразилияда ұшақ жасау дамыған: көбіне шағын және орта жолаушылар ұшақтары, ауыл шаруашылық авиациясы, сондай-ақ кей елдерде әскери ұшақтар шығарылады.
Әлсіз буындардың бірі — күрделі станок жасау. Дегенмен Аргентина мен Бразилия токарь станоктарын өндіруде белгілі бір жетістіктерге жетіп, аз көлемде экспорттайды. Металл өңдеу құрылымында ұзақ пайдаланылатын тұрмыстық тауарлар (тоңазытқыш, кір жуғыш, кондиционер, электр құралдары) маңызды орын алады; бұл сегмент көбіне шетелдік компаниялар ықпалымен дамыды.
Мұнай өңдеу: үш модель және Кариб тораптары
Мұнай өңдеу өнеркәсібі аймақтың көптеген бөлігінде дамыған. Елдерді мұнайды өңдеу мен пайдаланудың сипатына қарай шартты түрде үш топқа бөлуге болады: (1) өз шикізатына сүйеніп, мұнай мен өнімді экспорттайтын елдер; (2) транзиттік өңдеу жасап, өнімді қайта экспорттайтын елдер; (3) мұнай өнімдерін негізінен ішкі тұтынуға шығаратын елдер.
Кариб бассейні: транзиттік өңдеу белдеуі
Шетелдік мұнай компанияларының белсенді аймақтарының бірі — Кариб бассейнінің аралдары. Бұл жерде Венесуэладан, Таяу Шығыстан және Африкадан әкелінетін мұнай негізінде ірі мұнай өңдеу кешендері қалыптасты. Мұндай тораптар әлемдік нарыққа бағытталған өндірістің ықпалын күшейтті.
Химия өнеркәсібі
Химия өнеркәсібі өңдеу секторында маңызды орын алады және көбіне мұнай-химияға сүйенеді. Сала Мексикада, Бразилияда және Аргентинада жақсы дамыған. Пластмасса, синтетикалық шайыр, химиялық талшықтар өндірісі қарқынды өсіп келеді. Кейбір елдер жарылғыш заттарды өндіру мен экспорттауда да жоғары белсенділік танытады.
Ағаш өңдеу және целлюлоза-қағаз өнеркәсібі
Латын Америкасында орман қоры мол болғанымен, өңдеу деңгейі елдер бойынша әркелкі. Ағаш өңдеуде бірқатар мемлекеттер алға шықты, ал соңғы жылдары ағаш негізіндегі тақта материалдарын шығару кеңейе түсті.
Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі соғыстан кейінгі кезеңде қарқынды дамыды: қағаз бен қатырма қағаз өндіру үшін эвкалипт сияқты жылдам өсетін ағаштарды қолдан отырғызу тәжірибесі кеңейді. Бұл үрдіс шетел инвестициясын тартып, экспортқа бағдарланған өндіріс базасын қалыптастырды.
Тоқыма және тамақ өнеркәсібі
Тоқыма
Тоқыма өнеркәсібі — көне әрі дәстүрлі салалардың бірі. Көп елдерде ол жұмыс орындары саны бойынша маңызды. Негізгі тірек ретінде мақта-мата өндірісі қала береді, бірақ оның үлесі біртіндеп азаюда. Бразилияда мақта негізіндегі өндіріс басым, ал Мексикада синтетикалық маталар бағыты айқын дамыған. Аргентина мен Уругвайда жүн шикізатына сүйенетін бағыт көбірек таралған.
Тамақ өнеркәсібі
Тамақ өнеркәсібі дәстүрлі түрде жетекші орындардың бірін алғанымен, жалпы өнеркәсіп құрылымындағы үлесі біртіндеп төмендеуде. Соған қарамастан жұмыспен қамту тұрғысынан ол көптеген салаларды басып озады.
Өсімдік шикізатын өңдеуде қант өндірісі айрықша орын алады. Жеміс-көкөніс консервілеу кең тараған: әлемдік саудада консервіленген ананас, ананас шырыны, томат пастасы сияқты өнімдер белгілі. Бразилия қоюландырылған апельсин шырыны өндірісімен ерекшеленеді, ал Чили мен Аргентина шараптары халықаралық нарықта жоғары бағаланады.
Ет және балық өнеркәсібінің де әлемдік маңызы бар. Балық ұны өндірісінде аймақтың үлесі жоғары; басты өндірушілер мен экспорттаушылар — Перу мен Чили.