Сондықтанда Қазақстанның туризм индустриясына салынған қаражаттар қандай көбейтінді эффект беретінін есептеу мақсатты пішімделге

Туризмнің экономикаға әсері: қысқа және ұзақ мерзім

Туристік ағымдарды болжаумен қатар, туризмнің Қазақстан Республикасының экономикасына ықпалын анықтау ерекше маңызды. Туризмнің әсері қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді болып бөлінеді. Қысқа мерзімді әсер, әдетте, туристік сектордың өзінде көрінеді. Ал ұзақ мерзімді, көпқырлы ықпал туризмнің өзінен тыс салаларға да тарайды.

Жұмыспен қамту

Туризм жалпы жұмыспен қамтуды арттырып, аймақтардың әлеуметтік-экономикалық серпінін күшейтеді.

Инфрақұрылым және қызметтер

Қонақүй индустриясы, жол салу, көлік, қоғамдық тамақтану, экскурсиялық қызметтер, демалыс орындары және аттракциондар дамиды.

Аймақтық және салалық даму

Туризм белгілі бір аумақтарды қайта жандандырып, ілеспе салалардың өндірісі мен қызмет көрсетуін кеңейтеді.

Туризм әсерін өлшеу: мультипликаторлар

Ұлттық экономикаға туризмнің ықпалын талдау үшін әртүрлі әдістер қолданылады. Соның ішінде ең нәтижелілерінің бірі — туристік мультипликаторларды құру. Қазіргі тәжірибеде мультипликаторлардың үш негізгі түрі кең тараған.

1) Кіріс мультипликаторы

Туристік шығыстардың табысқа ықпалы үш арна арқылы көрінеді:

Тікелей әсер: туристік индустриядағы шығындар тікелей табыс қалыптастырады.
Жанама әсер: туризмге тауар мен қызмет жеткізетін ұйымдардың кірісі басқа салалардағы сұраныс өсімі арқылы ұлғаяды.
Ынталандырушы әсер: туристер шығысы қосымша табыс туғызып, ол тұтынудың артуына әкеледі.

2) Өнім шығару мультипликаторы

Туристік шығыстардың жалпы өсімі нәтижесінде тауар айналымының және өндіріс көлемінің ұлғаюын көрсетеді.

3) Жұмыспен қамту мультипликаторы

Туристік шығыстардың артуы жұмыспен қамтудың өсуіне қалай әсер ететінін бейнелейді. Ол тікелей жұмыспен қамтудың туристік шығыстармен шақырылған жанама жұмыспен қамтуға қатынасы арқылы да қарастырылады.

Негізгі практикалық сұрақ

Мультипликаторлық әсердің деңгейін көрсету үшін қандай көлемде инвестиция қажет екенін анықтау — маңызды міндеттердің бірі. Жоғары дамыған туристік индустрия үлкен материалдық және қаржылық ресурстарды талап етеді.

Инвестиция, импорт және жергілікті мазмұн

Көптеген дамушы елдер туризмді дамытуда шетелдік капиталға жүгінеді. Шетелдік тәжірибені ескере отырып, Қазақстан үшін тиімді ынтымақтастық үлгілерін таңдауға болады. Алайда инвестиция тартумен қатар, мемлекеттік ықпал ету құралдарын қатар қолдану маңызды: туристік орталықтарды салуда жергілікті жұмыс күшін пайдалану, жабдықтауда жергілікті материалдарға басымдық беру, туристерді тамақтандыруда жергілікті ауыл шаруашылығы өнімдерін қолдану.

Валюта ағымы тәуекелі

Шетелдік инвестицияны қолданғанда сервис сапасын көтеру үшін импорттық тауарларға тәуелділік күшеюі мүмкін. Әлемдік баланс есептеулері бойынша туристерге қызмет көрсету үшін импорт үлесі 15%-дан 55%-ға дейін жетуі ықтимал. Бұл кірістің бір бөлігінің елден шығуына әкеледі, сондықтан жергілікті жеткізілім тізбектерін нығайту стратегиялық мәнге ие.

Туризм басқа салалардың бірқатарымен салыстырғанда капитал сыйымдылығымен ерекшеленеді, демек, оны дамыту үшін қомақты қаражат керек. Сондықтан Қазақстан туризм индустриясына салынған қаржының қандай мультипликативтік нәтиже беретінін есептеу мақсатты.

Туристік сұраныс: факторлар және сегменттеу

Туризмге деген қажеттіліктерді анықтау үшін алдымен адамның тұтынушылық мінез-құлқына әсер ететін факторларды айқындау қажет. Негізгі факторлар белгілі болған соң, келесі қадам — тұтынушыларды топтарға бөліп, әр сегменттің мінез-құлық стилін және басымдықтарын анықтау. Осы арқылы ағымдағы (репрезентативті) сұранысты бағалау әдіснамасын қалыптастыруға болады.

Көпфакторлы сегменттеудің негізгі белгілері

Жасы

Таңдау мотивациясы мен демалыс форматына әсер етеді.

Отбасылық жағдайы

Сапар ұзақтығы, бюджет, қауіпсіздік талабы өзгереді.

Әлеуметтік мәртебе

Қызмет сапасына талап пен төлем қабілеттілігі айқындалады.

Квалификация деңгейі

Саяхат мақсаты мен тәжірибе іздеу деңгейіне ықпал етеді.

Зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік-экономикалық мәртебе өскен сайын (шоп-туризмнен басқа) сапарлардың күрделірек әрі құнды түрлеріне сұраныс артады. Барлық сапарлар құрылымында спорттық-ойын-сауық туризмнің үлесі жоғары, бұл туристердің белсенді демалысқа ұмтылуымен түсіндіріледі. Сонымен бірге, әр топтың ішінде ұйымдастырылмаған, өзіндік демалысты таңдайтындар да бар: ол арзандығы және қолжетімділігімен тартымды.

Шоп-туризмнің өзгерген рөлі

Шоп-туризмнің үлесі төмендегенімен, кейбір әлеуметтік топтар табыс мәселесін шешу үшін сауда-саттыққа сүйенуге мәжбүр. Мұндай жағдайда туристік фирмалар үшін басты міндет — қызметтер ассортиментін кеңейту, яғни дифференциация. Егер нарық халық тұтынатын тауарларды жеткізудің өзге құралдарына көшсе, шоп-туризм қысқаруы мүмкін.

Элитарлы және экзотикалық бағыттар

Әлеуметтік-экономикалық деңгей көтерілген сайын элитарлы туризмге сұраныс өседі. Бұл аудитория үшін экстрималды және экзотикалық туризм түрлерін дамыту перспективалы.

Ұлттық ерекшелікке сүйенген туристік өнім

2001 жылғы 13 маусымда күшіне енген «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» Заңды және әлемдік тәжірибені ескере отырып, туристік өнімді ұлттық мазмұнмен күшейту өзекті. Қазіргі шетелдік туристерді зауыт-фабрикалардан гөрі елдің табиғи болмысы, дәстүрі, салт-ғұрпы қызықтырады. Сондықтан тарихи-мәдени нысандарға жақын бағыттарда ұлттық аспаптарда ойнайтын өнерпаздарды, ұлттық дәмханаларды, сондай-ақ қолөнер шеберлерін (ши тоқу, өрмек тоқу, тері илеу, күдері дайындау, қамшы өру, арқан есу, зергерлік бұйым соғу) жүйелі түрде орналастыру мәселесін шешу қажет.

Мемлекеттік үйлестірудің басым бағыттары

Туризмнің құқықтық-нормативтік базасын және мемлекеттік үйлестіруді жетілдіру.
Туризмді экономиканың кірісті және бәсекеге қабілетті саласы ретінде дамытуға жағдай жасау.
Маркетингтік зерттеулер, БАҚ-та ілгерілету, сақтандыру, қонақүй, әуе қатынасы, спорт және іскерлік туризм бағыттарын үйлестіру.

Қорытынды: негізгі тұжырымдар

1) Нарықтық экономика және туризмнің құрылымдық әлеуеті

Нарықтық экономика туризм үшін қолайлы орта қалыптастырады. Туризм рекреациялық, танымдық және емдік мақсаттарды қамти отырып, жаңа инфрақұрылым құруға, ілеспе салаларды дамытуға, төлем балансына және валюталық түсімдерге оң әсер етеді. Қазақстанда институционалдық өзгерістер отандық туристік өнімнің қалыптасуына ықпал етті. Ішке кіру туризмін дамытуда тау, танымдық және рекреациялық бағыттар басым.

2) Дағдарыс кезеңіндегі сұраныс және реттеу сапасы

Экономикалық қиындықтарға қарамастан, туризмнен толық бас тарту байқалмады, бірақ сұраныс құрылымы өзгерді: үнемді турларға қызығушылық артты, сауда-саттық туризмі ұлғайды. Сертификаттау мен лицензиялау жүйесін тиімді ету, лицензия беруді туризм түрлеріне қарай саралау және ішке кіру туризмін ынталандыру қажет.

3) Ішке кіру туризміне мақсатты мемлекеттік қолдау

Шетелдік туристерді қабылдайтын фирмалар үшін бастапқы жылдары салықтық жеңілдіктер, ҚҚС бойынша преференциялар, туристік ағым шоғырланатын өңірлерде инфрақұрылым объектілерін салатын ұйымдарды субсидиялау және жеңілдетілген несие тетіктерін қарастыру ұсынылады.

4) Инвестиция және жергілікті экономиканы күшейту

Туризмдегі ынталандырушы әсер инвестиция арқылы күшейеді. Инвестиция саясаты жергілікті жұмыс күшін, жергілікті материалдарды және жергілікті жеткізушілерді қамтитын жүйеге құрылуы тиіс. Бұл валютаның сыртқа кетуін шектеп, мультипликаторлық тиімділікті арттырады.

Туризмнің мемлекетке беретін үш негізгі пайдасы

Шетел валютасының келуі және төлем теңгерімі мен экспорттық түсімдерге оң ықпал.
Жұмыспен қамту: туризм тікелей және жанама түрде экономиканың көптеген салаларын ілгерілетеді.
Инфрақұрылымды дамыту: жол, көлік, сауда, коммуналдық-тұрмыстық, мәдени және медициналық қызметтермен тығыз байланысты.

Қазақстандағы қазіргі ахуал: әлеует және кедергілер

Қазақстанда туризмнің дамуы тұрақты жүйеге түсті деу қиын: нарықта турфирмалар көп болғанымен, сала біркелкі ілгерілеп отырған жоқ. Ашық нарықтық орта туризмнің дамуына қолайлы жағдай жасайды, алайда нәтиже үшін қажетті инфрақұрылым, сапа стандарттары, құқықтық реттеу және мемлекеттік үйлестіру нақты іске асуы тиіс. Туризмнің әлеуеті жоғары болғанымен, ол кейде «қараусыз өскен» жүйе сияқты бытыраңқы күйде көрінеді.

Инфрақұрылымның ағымдағы көрінісі

Республикада туристерге арналған инфрақұрылым ретінде 159 қонақүй, 34 сауықтыру орны, 29 демалыс бағы, 26 демалыс үйі, 17 туристік кешен, 13 сауықтыру лагері және 10 аңшылық үйі бар. Тұрақты табыс әкелетін нысандар көбіне қонақүйлер мен мейрамханалар, ал қалған бөлігінің тиімділігі төмен болуы мүмкін.

Бұған негізгі себептердің бірі — ақпараттық қолдаудың әлсіздігі, қызмет көрсету сапасының және инфрақұрылымның жеткіліксіздігі. Егер жол сапасы жақсарып, байланыс пен сервис деңгейі көтерілсе, саяхатшылардың Қазақстанға қызығушылығы едәуір ұлғаяды.

Көлік қолжетімділігі

Туристердің басым бөлігі әуе қатынасын пайдаланады. Теміржол арқылы келу мүмкіндігі негізінен Ресей, Қырғызстан және Қытай туристерімен шектеледі, сондықтан алыс нарықтарға шығу үшін әуе логистикасы мен сервисті күшейту маңызды.

Жол сапасы және ұзақ мерзімді әсер

Халықаралық маңызы бар автожолдарды жаңғырту жұмыстары туризмге тікелей әсер етеді. Бұл үдерістер бір күнде нәтиже бермесе де, орта және ұзақ мерзімде туристік ағымның ұлғаюына ықпал етуі мүмкін.