Нағыз Австралияны XVII ғасырдың басында голландықтар ащты
XVI–XVII ғасырлардағы географиялық ашылымдар: жаңа теңіз жолдары мен жаңа құрлық
XVI ғасырдың екінші жартысы мен XVII ғасырда географиялық ашылымдар тарихында ағылшындар мен голландықтардың рөлі барған сайын арта түсті. Сонымен қатар өте маңызды жаңалықтарды орыс теңізшілері мен «құрлықтағы жиһанкездер» де жасады.
Аустралия туралы жорамал және «Оңтүстік жер» идеясы
XVI ғасырдың географтары мен картографтары Солтүстік жарты шардағы орасан зор құрлықты «теңестіріп тұру» үшін Оңтүстік жарты шарда міндетті түрде бір үлкен континент болуы керек деп жорамалдады. Бұл белгісіз құрлықты XVI ғасырдың бірінші жартысындағы испан және португал карталарында таңғажайып сипатта бейнелеп те көрсетті.
Негізгі ұғым: сол дәуірдегі картографияда «Австралиялық» немесе «Оңтүстік жер» (Terra Australis) ұғымы әлемнің «тепе-теңдігін» сақтайтын алып континент ретінде елестетілді.
Бұл «Оңтүстік жер» әсіресе Оңтүстік Американы отарлаған испандықтарды қатты қызықтырды. Олар ол аймақтан алтын мен күміс кендерін, сондай-ақ өздерінің американдық кеніштері мен плантацияларына қажет жұмыс күші ретінде қара түсті халықты табамыз деп үміттенді.
Перуден жіберілген экспедициялар және голландықтардың жаңалығы
«Оңтүстік жерді» іздеп табу үшін XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Перуден бірнеше экспедиция жабдықталып жөнелтілді. Олар Тынық мұхитының оңтүстік бөлігінен бірқатар аралдарды ашқанымен, нағыз Аустралияға жете алмады.
Аустралияны XVII ғасырдың басында голландықтар ашты. 1619 жылы олар Ява аралында Батавия қаласының негізін қалады. Голланд теңізшілері Зонд аралдарынан оңтүстікке қарай жүзіп, Аустралияның бүкіл батыс жағалауын және оңтүстік жағалауының едәуір бөлігін зерттеді. Алайда олар қателесіп, бұл өңірді «Полярлық жердің» бір бөлігі деп санады.
1619 жыл: Ява аралындағы Батавияның негізі қаланды — бұл голландықтардың аймақтағы теңіз саяхаттары мен саудасының маңызды тірегіне айналды.
Абель Тасман және Тасмания
1642 жылы Батавиядан сапарға шыққан Абель Тасман Аустралия маңын айнала жүзіп, ірі аралды ашты. Ол аралды Ван-Дименнің Жері (қазіргі Тасмания) деп атады.
Дегенмен жаңа континент ұзақ уақыт бойы елеусіз қалды: табиғи байлықтың айқын белгілері байқалмаған, халқы сирек, кедей өңір ретінде қабылданды.
Тынық мұхитының солтүстігі: белгісіз аймақтың баяу ашылуы
Тынық мұхитының солтүстік бөлігі ұзақ уақыт бойы Батыс Еуропа теңізшілеріне беймәлім күйінде қалды. XVI ғасырдың орта шенінде ғана иезуиттер Жапонияға келіп кірді.
Солтүстік Американың батыс жағалауы да көпке дейін қызығушылық тудырмады: байлықтың көзге көрінер нышандары байқалмады, халқы сирек өңір ретінде бағаланды. Тек XVIII ғасырдың екінші жартысында ғана испандықтар Калифорния бойымен солтүстікке қарай жылжып, 58-параллельге дейін жетті. Бірақ бұл аймаққа орыстар бұлардан бұрын-ақ барған еді.
«Солтүстік-батыс» және «Солтүстік-шығыс» өткелдері: нәтижесіз ізденістер
Ағылшындар мен голландықтардың Американы солтүстіктен айналып өтетін «Солтүстік-батыс өткелі» арқылы немесе Азияны айналып өтетін «Солтүстік-шығыс өткелі» арқылы Зонд және Молукка аралдарына жету әрекеттері нәтиже бермеді. Олар бұл жолдарды португалдықтар пайдаланбағандықтан, қысқарақ әрі қолайлы деп санаған.
Экспедициялар ізі
- Батысқа қарай жылжи отырып, XVI ғасырдағы ағылшын теңізшілері Фробишер мен Дэвис Арктика аймағындағы аралдар мен бұғаздарға жетті.
- XVII ғасырдың бас кезінде Бэфин мен Гудсон кейін олардың есімдерімен аталған бұғаздар мен шығанақтарға дейін барып, Америкалық Арктиканың шығыс бөлігіне кірді.
- «Солтүстік-шығыс өткелін» іздеген ағылшындар (Ченслер) 1553 жылы Жаңа Жерге жетті.
Алайда бұл аудандардың көбі орыс теңіз саяхатшыларына әлдеқашан белгілі еді. Оның үстіне ағылшын мен голланд теңізшілері бұл өңірлерде талай рет орыстардан көмек те алған.
Орыс теңізшілерінің үлесі
Еуропа мен Азияның Мұзды мұхитпен қоршалып жатқан жағалауларын ашып, зерттеуге орыс теңізшілері айрықша көп еңбек сіңірді.
(10–90-б.)