Жетісуда Андронов мәдениетінің өзіндік варианты бартұғын

Андронов мәдениетінің хронологиясы: даулы кезеңдер және қайта қаралған межелер

Андронов мәдениетін зерттеудегі ең күрделі мәселелердің бірі — оның хронологиясын, яғни уақыт межесін дәл анықтау. Зерттеушілердің көпшілігі бұл мәдениеттің өмір сүрген уақытын үш кезеңге бөледі:

• Ерте қола — б.з.д. XVIII–XVI ғғ.
• Орта қола — б.з.д. XVI–XII ғғ.
• Кейінгі қола — б.з.д. XII–VII ғғ. басы

Бұл кезеңдер алғашқы зерттелген ескерткіштердің атауына сәйкес Федоров, Алакөл, Замараев кезеңдерімен байланыстырылып келді. Алайда кейін Федоров ескерткіштерінің бір бөлігі ерте қола уақытына жатқызылып, мәдени дамудың қалыптасқан «сызықтық» суреті бұзылды. Оның үстіне Федоров ескерткіштерінің өз ішінде ерте және кейінгі қабаттарға бөлініп, «ыдырай» орналасатыны анықталды.

Егер бұрын Федоров үлгісіндегі ескерткіштер негізінен Орталық Қазақстан мен Орал өңірінен белгілі болса, кейінгі нұсқалары Батыс Сібірден, Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысынан, сондай-ақ Орта Азиядан табылды. Жалпы алғанда, Федоров тайпаларының негізгі «кіндігі» Қазақстан болғанға ұқсайды; оларды бұл аймақтардан ығыстырған күш — Алакөл тайпалары. Алакөл тайпалары Орталық Қазақстанға белгісіз бір батыс-орталық өңірден келген деп пайымдалады.

Кейінгі қола дәуірі: Беғазы–Дәндібай мәдениетінің қалыптасуы

Қоланың кейінгі кезеңі Орталық Қазақстанда Беғазы–Дәндібай атты жаңа мәдениеттің қалыптасуымен ерекшеленеді. Бұл мәдениеттің басты белгісі — жаңаша элементтердің пайда болуы:

• мазарлардың айрықша типтері;
• жерлеу дәстүріндегі өзіндік ерекшеліктер;
• қыш ыдыстардың жаңа үлгілері.

Мәйітті бүктеп жатқызу дәстүрімен қатар, оны шалқасынан жатқызу да кездеседі. Бұл мәдениетке жататын ескерткіштердің бірі — Ақсу-Аюлы қорымы. Мұндағы ең үлкен обаның биіктігі шамамен 2 м, ал төбешіктің астында дөңгелек бойымен орналасқан үш қатар радиалды тас қоршау бар.

Тұрғын үйлердің эволюциясы: тас, ағаш және жертөле дәстүрі

Бұл дәуірде жер бетіне тастан қаланған қабырғалы тұрғын үйлер салу кең тарады. Тағыбай-бұлақ қонысынан жер бетіндегі алты тікбұрышты үй анықталған. Үй қабырғалары жерге параллель көмілген тақта тастар қатарынан тұрғызылып, аралық қуыстар ұсақ тас пен топырақты қабаттап толтыру арқылы бекітілген.

Орталық Қазақстанның таулы аймақтарында тұрғын үй салуда ағаш кеңінен пайдаланылды: жертөлелер қабырғалары ағаш тақталармен көмкеріліп, төбесін ағаш бағандардың тұтас жүйесі тіреп тұрған.

Металлургияның ықпалы: өңірлік дамудың қозғаушы күші

Мәдениеттің дамуына металл өндіру мен балқыту ерекше әсер етті. Орталық Қазақстандағы ірі металлургиялық ошақ көрші Алтай, Сібір, Орал өңірлерінің мәдени дамуына да ықпал жасаған.

Солтүстік және Батыс Қазақстан: қоныстар мен қорымдар жүйесі

Солтүстік және Батыс Қазақстанда андроновтық ескерткіштер көптеп ашылып, зерттелді. Олардың ішінде Алексеев қонысы мен Тасты-бұлақ қорымы кеңінен мәлім.

Орманды-дала зонасында топырағы төбешік болып үйілген, дөңгелек және тікбұрышты қоршаулары бар қорымдар бірден танылады. Батыс аудандарда сақина тәрізді дөңгеленте салынған қоршаулар кең тараған. Бұл өңірлерде жалпы саны 80-нен аса қоныс және 90-ға жуық қорым белгілі.

Осы тұста алғашқы қалалардың бастауын еске түсіретін, қорғаныс және жоспарлауымен ерекшеленетін қоныстар пайда болды. Соның бірі — Арқайым, ол Челябинск пен Қостанай облыстарының шекарасына жақын орналасқан.

Шығыс Қазақстан: кен байлығы және қоныстардың таралуы

Шығыс Қазақстанда Андронов мәдениетінің дамуы ұқсас бағытта жүрді. Ертіс, Бұқтырма, Күршім аңғарларының көкорай шалғынды алқаптарынан, Алтайдың таулы аудандарынан, сондай-ақ Тарбағатай мен Сауыр далаларынан қола дәуірінің ондаған қоныстары мен қорымдары табылды. Бұл өңірдегі дамуға жез, қалайы, алтын сияқты аса бай кен көздері ықпал етті.

Қанай қорымы және онымен іргелес орналасқан қоныс қабаттарының едәуір бөлігі кейінгі қола кезеңіне жатады. Ертістің оң жағалауындағы қоныстан көлемі шамамен 50 м² тікбұрышты жартылай жертөле мен оған жалғас қоражайлар аршылды. Үй қабырғалары қамыспен бастырылып, сылақталған.

Оңтүстік Қазақстан және Жетісу: өңірлік варианттар және бірегей ескерткіштер

Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қола дәуірінің өзінде-ақ игеріліп, халық тығыз қоныстанған аймақ болды. Жетісуда Андронов мәдениетінің өзіндік варианты қалыптасты. Таңбалы мен Қаратау секілді өңірлердегі тастағы суреттердің аса ірі шоғырлары негізінен Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігінен ғана белгілі.

Жетісуда Федоров пен Алакөл тайпалары мәдениеттері элементтерінің араласып жатуы тән. Федоров дәстүрінде қоршаулардың тікбұрышты және дөңгелек түрлері жиірек кездеседі. Таулы аудандарда жер молалар мен жәшіктерге, кейде қима қабырғалы құрылымдарға жерлеу, мәйітті табытқа салу, сондай-ақ өртеп күлін көму дәстүрімен ұштасып отырады.

Жетісудың орта қола дәуірін Таңбалы және Қарқұдық қорымдары арқылы елестетуге болады. Қазақстанның оңтүстігінен, Қаратаудан Таутары қорымы қазылып зерттелді. Сырдарияның төменгі ағысындағы Арал алқабынан қола дәуірінің бірегей ескерткіші — Тегіскен кесенесі ашылды.

Тегіскен кешені: дәстүрлер тоғысы

Тегіскеннің ең ертеректегі мазарлары қам кірпіштен салынған; жоспарлау негізі — сыртқы қабырғалар. Қыш ұстындармен қатар, оларды қайталайтындай ағаш бағандар да қолданылған. Орталық бөлмеге қойылған мәйітті мазармен бірге өртеп жіберу ғұрпы болған.

Тегіскен қорымдарының мәдени тегін анықтау оңай емес: бір жағынан Андронов дәстүрінің белгілері байқалса, екінші жағынан бұл ескерткіштер дала және отырықшы мәдениеттердің өзара жақындасу, ықпалдасу үдерісінің бастапқы кезеңдерін көрсетеді.

Петроглифтер және дүниетаным: қола дәуірінің рухани әлемі

Тастағы суреттер көбіне діни түсініктермен астасып, көркем өнердің даму бағытын да айқындап отырған. Қола дәуірінің жартастар бетіне қашалған суреттері уақыт өте «кілегей қоңыр» қабыршақпен жабылып, өзіндік ерекшелігін сақтаған. Ежелгі адамдар жартастың тегіс бетіне қатты әрі үшкір тас сынықтарымен жануарларды, Күн бейнелі адамдарды, соғыс арбаларын және қақтығыс көріністерін салған.

Қола дәуірі адамдарының ойлауы мифологиялық сатыда болды. Ежелгі қауым үшін табиғаттың қайталанып отыратын мезгілдері — көктемгі күн мен түннің теңелуі секілді құбылыстар — «құдай жолы» деп қабылданып, құрбандық шалу рәсімдерімен байланыстырыла орындалған. Мұндай қасиетті орындар көбіне жартас маңында орналасқандықтан, ғалымдар арнайы әдістер арқылы суреттер шоғырын кезеңдеп, қабаттарын ажыратып талдайды.

Негізгі бейнелер мен сюжеттер: бұқа, түйе, соғыс арбасы және жер жырту

Ғалымдар қола кезеңіне жататын көптеген сюжеттер мен композицияларды бөліп көрсетеді. Андроновтық жартастағы суреттерде жиі кездесетін образдардың бірі — мүйізін алға кезеген жабайы бұқа (тур). Бұл бейненің бастауы неолит дәуіріне дейін барады. Турдан бөлек, қолға үйретілген үй бұқасы да бейнеленген: ол көбіне жер жырту кезінде соқаға немесе арбаға жегілген күйде көрсетіледі.

Әлемді жарату жөніндегі мифтерде Күн құдайы Митра құрбандыққа шалған бастапқы бұқаның мүшелерінен дүние жаратылған деген түсініктер кездеседі. Бұқа бейнесі — құнарлылық, құдірет және қуат идеяларымен байланысты.

Соғыс арбалары көбіне бір үлгіде — арба бөлшектеніп, доңғалақтары алынып, екі жағына қойылғандай етіп салынған. Тастағы суреттер ішінде жер жырту көріністері де ұшырасады: соқаға жегілген бұқалар, аттар, ешкілер және соқа басындағы адам бейнеленеді. «Алтын соқа» және «бірінші түрен тарту» туралы аңыз-әпсаналар көптеген халықтарда бар.

Ежелгі түсініктердің жұрнағы, көбіне көп өзгерген күйде, қазақтар мен Қазақстанды мекендейтін басқа да халықтар арасында бүгінге дейін сақталғанын ерекше атап өткен жөн.