Қазақша рефераттар

Әлеуметтанудың құрылымы мен білім деңгейлері

Әлеуметтану ғылым ретінде

Әлеуметтанудың құрылымы мен білім деңгейлері туралы мәселе бойынша әлеуметтанушылар арасында әлі де толық қалыптасқан ортақ пікір жоқ. Әлеуметтанудың құрылымын және таным-білім деңгейлерін нақтылау үшін, алдымен «құрылым» мен «деңгей» ұғымдарын айқындап алған жөн.

Құрылым — біртұтас әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді құрайтын элементтер мен бөліктердің ішкі өзара орналасуы және байланысу тәртібі. Кез келген ғылымның қоғамдағы міндеті мен атқаратын қызметіне сай өзіндік құрылымы болады; әлеуметтану да осы заңдылыққа бағынады.

Әлеуметтану құрылымының негіздері

1) Теориялық бағыт

Әлеуметтану әлеуметтік өмірді бейнелеу, түсіндіру және ұғындыру үшін білім жүйесін қалыптастырады; әлеуметтік зерттеудің теориясын, әдістемесін, әдістерін және талдау тәсілдерін дамытады. Осы негізде қоғам дамуына қатысты әр түрлі деңгейдегі теориялық қорытындылар жасалады.

2) Қолданбалы бағыт

Әлеуметтану қоғамдық және әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді өзгерту, қайта құру мақсатында оларды жоспарлы әрі тиімді құралдармен ықпал ету жолдарын іздейді. Бұл сала әлеуметтік мәселелерді талдап-зерттеуге және практикалық шешім ұсынуға бағытталады.

Теориялық және қолданбалы әлеуметтанудың айырмашылығы тек зерттеу объектісімен немесе әдістерімен ғана емес, ең алдымен мақсат-міндеттеріне байланысты: бірі ғылыми-теориялық мәселелерді тереңдетсе, екіншісі нақты практикалық міндеттерді шешуге басымдық береді.

Теория мен эмпирияның бірлігі

Әлеуметтік білім теория мен практиканың бірлігінде қалыптасады. Теориялық зерттеулер әлеуметтік болмысты жалпы және арнаулы бағыттар деңгейінде түсіндіреді, дамудың бағытын және құбылыстардың атқаратын қызметін анықтайды.

Эмпирикалық (тәжірибелік) зерттеулер

Нақты құбылыстар мен үдерістер туралы жаңа мәліметтерді жинап, статистикалық талдау арқылы қорытынды жасайды. Бұл үшін сауалнама, сұхбат, сұрыптау, бақылау, құжаттарды талдау, сараптау, үлгілеу, тестілеу сияқты нақты әлеуметтік әдістер қолданылады.

Теориялық зерттеулер

Абстрактілі ойлау құралдары арқылы түсіндіру жасайды: талдау мен синтез, логикалық және тарихи тәсілдер, индукция мен дедукция, абстрактіден нақтылыққа көшу және басқа да философиялық-логикалық әдістер.

Теориялық білім — әмбебап әрі жүйелеуші, ал эмпирикалық білім — ақиқатты нақтылаушы сипатқа ие. Теория эмпирияға сүйенеді, бірақ ғылымның жоғары даму деңгейі үшін теориялық білімнің жетекші рөлі қажет. Соған қарамастан, теориялық және қолданбалы әлеуметтану бір-біріне қарсы қойылмайды: екеуі өзара байланыста дамып, бірін-бірі толықтырады.

Теориялық әлеуметтану және орта деңгей теориялары

Теориялық әлеуметтану — қоғамның әлеуметтік дамуын түсіндіретін әртүрлі теориялар мен тұжырымдамалардың жиынтығы. Бұрынғы КСРО жағдайында әлеуметтануды тарихи материализммен шатастыру орын алды. Бұл — қате түсінік: тарихи материализм әлеуметтік философия ретінде қоғамды көбіне абстрактілі деңгейде қарастырса, әлеуметтану нақты әдістер арқылы қоғамды жан-жақты зерттеп, ғылыми теорияны эмпириялық деректермен негіздейді.

ХХ ғасырдың ортасында әлеуметтік стратификация (жіктелу), индустриялық қоғам, конвергенция сияқты тұжырымдамалар кең тарады. Жалпы теориямен қатар, әлеуметтануда орта деңгейдегі теориялар маңызды орын алады.

Орта деңгей теориялары нені түсіндіреді?

Бұл теориялар (мысалы, отбасы, әлеуметтік топтар, жіктер және т.б.) қоғамның тұтас жүйесімен өзара байланысын, қатынастарын және даму заңдылықтарын ашып көрсетеді. Жалпы теория қоғамның әмбебап заңдылықтарына басымдық бергенде, кейбір нақты салалардың дамуы көлеңкеде қалуы мүмкін; осы олқылықты орта деңгей теориялары толықтырады.

Орта деңгей теорияларының қалыптасуына үлес қосқан зерттеушілер қатарында М. Вебер, Э. Дюркгейм, К. Маннгейм, Т. Парсонс аталады. Әсіресе, америкалық әлеуметтанушы Роберт Мертон орта деңгей теорияларын жүйелеуде ерекше орын алады. Қазіргі кезде мұндай теориялардың саны 100-ден асады.

Әлеуметтік білімнің құрылымы: негізгі қағидалар

Әлеуметтік білімнің құрылымы — қоғамның әлеуметтік жүйесінің серпінді дамуы, іс-әрекеті мен қызметі туралы жиналған фактілерді, ақпараттарды және хабар-мәліметтерді ғылыми тұрғыдан дұрыс түсіндіру, сондай-ақ ғылыми ұғымдарды жүйелеу мен тәртіпке келтіру.

  1. 1) Қоғам — біртұтас әлеуметтік жүйе

    Бұл қағида қоғамдық қатынастар жүйесін және олардың мазмұнын қоғамның тұтастығы аясында қарастырады.

  2. 2) Қоғам салаларының байланысы және қызметі

    Экономикалық, саяси, рухани және басқа салалардың дамуы мен қызметін, сондай-ақ әр салада тұлғаның немесе әлеуметтік топтардың әлеуметтік қалыптасу мүмкіндіктерін зерттейді.

  3. 3) Қоғамның әлеуметтік құрылымы туралы білім

    Әлеуметтік топтардың экономикалық, әлеуметтік, саяси және рухани қатынастар жүйесіндегі орны мен байланысын түсіндіреді. Әлеуметтік топтарға үлкен топтар, шағын топтар, кәсіби маманданған топтар, демографиялық және этникалық топтар жатады.

  4. 4) Саяси әлеуметтану ұғымдары мен теориялары

    • әлеуметтік топтардың саяси қатынастар жүйесіндегі орны;
    • қоғам субъектілерінің әлеуметтік-саяси құқықтар мен бостандықтарға, тәуелсіздікке қол жеткізу жолдары мен тәсілдері;
    • қоғамның саяси жүйесінің құрылымы, қызметі және функциялары.

  5. 5) Әлеуметтік институттар туралы білім

    Мемлекет, құқық, ғылым, мәдениет, отбасы және басқа институттардың қызметтері туралы ғылыми түсініктер мен қорытындыларды қамтиды.

  6. 6) Қоғамның жекелеген салалары мен шағын жүйелер теориясы

    Өндірістік ұжымдар, бейресми топтар мен ұйымдар, адамдар арасындағы шағын топтар, жеке тұлғалар сияқты нысандарды зерттеу арқылы түсіндіріледі.

Әлеуметтік білімнің деңгейлері

Әлеуметтік білім деңгейлері қоғамдағы құбылыстар мен үдерістерді терең талдап, кең қорытынды жасау мүмкіндігіне қарай айқындалады. Әлеуметтануда негізгі үш деңгей бар:

Жалпы әлеуметтану теориясы

Қоғамның жалпы заңдылықтарын, құрылымын және әлеуметтік дамудың бағыттарын түсіндіретін іргелі деңгей.

Эмпирикалық (тәжірибелік) әлеуметтану

Нақты деректер жинау, өлшеу, салыстыру және талдау арқылы әлеуметтік шындықты сипаттайтын деңгей.

Орта деңгей теориялары

Нақты әлеуметтік салалар мен топтардың қоғаммен байланысын түсіндіретін, практикамен тығыз ұштасатын теориялар жиынтығы.

Осыған сәйкес әлеуметтік зерттеулер де екіге бөлінеді: теориялық және эмпирикалық зерттеулер.