Өлім - жетім көрсеткішінде еңбекке жарамды тұрғындардың үлес салмағы жоғарырақ
Ұлттық демографиялық сананың жаңғыруы
Егемен ел болып, іргемізді бекіте түскен шақта ұзақ жылдар бойы отаршылдық ықпалында қалған ұлттық санамыз қайта жанданып, жаңа сапалық кезеңге көтерілуде. Бұл үрдістің айқын көрінісі — ұлттық демографиялық сана мен демографиялық мінез-құлықтағы елеулі өзгерістер.
Соңғы жылдары демографиялық деректерге қызығушылық артты: қазақ ұлтының өсіп-өнуі, саны мен сапалық өркендеуі қандай деңгейде деген сауал көпшіліктің назарын аударып отыр. Халық саны жағынан өркениетті дамыған елдерден кейін қалып келе жатқан қазақ халқы үшін демографиялық ой-сананы жаңа деңгейде қалыптастырудың тарихи маңызы ерекше.
Қазақстан — тәуелсіздігі халықаралық деңгейде мойындалған, БҰҰ-ның толыққанды мүшесі мемлекет. Сондықтан ел өзінің географиялық орны мен әлем халықтары арасындағы үлес салмағын дәл түсініп, ұзақ мерзімді демографиялық бағдарын нақтылауы тиіс.
2000 жыл: халық саны және табиғи өсім
Ел халқы (2000 ж. 1 желтоқсан)
14 843,7 мың
Есепті деректер бойынша.
Қала тұрғындары
8 284,1 мың
55,8%
Ауыл тұрғындары
6 559,6 мың
44,2%
Табиғи өсім динамикасы
2000 жылдың қаңтар–қараша айларында халықтың табиғи өсімі 64,3 мың адам болды. Бұл алдыңғы жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,6 мыңға көп. Табиғи өсім шамасының артуы елдің көп аймағында байқалды (Ақтөбе, Қарағанды, Қызылорда, Солтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан облыстарынан басқа өңірлерде).
Жалпы алғанда, халықтың табиғи қозғалысын сипаттайтын көрсеткіштердің деңгейі өсіп келеді: 2000 жылғы қаңтар–қарашада туғандар саны өткен жылмен салыстырғанда көптеген облыстарда артты (Қарағанды, Қостанай, Қызылорда облыстарынан басқа).
Туу, өлім және өңірлік айырмашылықтар
Туу деңгейі жоғары өңірлер
Жамбыл, Маңғыстау, Атырау, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарында туу деңгейі республикалық орташа көрсеткіштен жоғары болды (1000 адамға шаққанда 17,3–22,8 нәресте).
Өлім деңгейі жоғары өңірлер
Ақмола, Қостанай, Қарағанды, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарында өлім деңгейі жоғары (1000 адамға шаққанда 11,8–12,6).
Қарағанды, Қостанай, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарында өлгендер саны туғандардан басым болып, табиғи кему үдерісі жүріп жатқаны байқалды.
Өлім себептерінің құрылымы
Республикадағы тіркелген өлім жағдайларының жартысына жуығы қан айналымы жүйесі ауруларына тиесілі. Бірқатар өңірлерде (Батыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Ақмола, Алматы облыстары және Алматы қаласы) осы себептің үлесі жалпы өлім құрылымында 50%-дан жоғары болды.
Сәбилер өлімі: төмендеу мен тәуекел аймақтары
2000 жылдың қаңтар–қарашасында 1 жасқа дейінгі 3,9 мың нәрестенің шетінеуі тіркелді — бұл 1000 нәрестеге шаққанда 19,5 жағдай. 1999 жылдың осы кезеңінде 1000 нәрестеге шаққанда 20,2 жағдай болған.
Төмендеген өңірлер
Сәбилер өлімінің деңгейі бірқатар өңірлерде төмендеді: Алматы, Ақмола, Атырау, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстарында, сондай-ақ Алматы және Астана қалаларында көрсеткіш азайды.
Өскен өңірлер
Сонымен бірге Павлодар, Жамбыл, Қызылорда, Қостанай және Ақтөбе облыстарында сәбилер шетінеуі көрсеткішінің өскені атап өтіледі.
Негізгі себептер
- 1 жасқа дейінгі шетінеудің құрылымында тыныс алу органдары аурулары мен шарана кезеңінде пайда болатын патологиялар басым (60%-дан жоғары үлес).
- 1–5 жас аралығында балалар көбіне қабыну сипатындағы аурулардан шетінейді (осы жастағылар өлімінің шамамен 17,6%-ы).
Неке, ажырасу және көші-қон
Неке (2000 ж. 11 ай)
83,8 мың
1000 адамға шаққанда 6,2 неке
Ажырасу (2000 ж. 11 ай)
25,3 мың
1000 адамға шаққанда 1,9 ажырасу
Көшіп-қонушылар
347,6 мың
1999 ж. сәйкес кезең: 346 мың
Сыртқы көші-қонның бағыты мен құрамы
Мемлекетаралық көші-қон байланыстарында Қазақстан үшін ТМД елдерімен алмасу аса қарқынды болды: 2000 жылдың 11 айында көшіп кетушілердің 75%-ы осы елдерге бағытталды. Сыртқы көші-қон бойынша жаппай кетушілік Қостанай, Павлодар және Қарағанды облыстарында байқалды.
Кетушілердің этникалық құрамында орыстар (58,5%) мен немістердің (18,5%) үлесі жоғары болды. ТМД елдеріне кеткендердің 69,9%-ы — орыстар, ал ТМД-дан тыс елдерге кеткендердің 63,3%-ы — немістер.
Ішкі көші-қон және өңіраралық теңгерім
2000 жылдың қаңтар–қарашасында ел ішіндегі орын ауыстыру өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 10,9 мың адамға (6,9%) артты. Көші-қон қарқындылығы 10 мың адамға шаққанда 114-ке жетті (1999 ж. — 106).
Өңіраралық алмасуда теріс сальдо көптеген облыстарда байқалды: Алматы облысы (-2,9 мың), Оңтүстік Қазақстан (-2,8 мың), Қостанай (-2,5 мың), Шығыс Қазақстан (-2,4 мың), Жамбыл (-2,2 мың). Ал оң және ең жоғары өсім бұрынғысынша Алматы (9,7 мың) және Астана (6 мың) қалаларына тиесілі болды.
Халық санағы: тығыздық, урбанизация және этникалық құрылым
Халық санының кемуі және қоныстану тығыздығы
Соңғы халық санағы мәліметтері бойынша, ел тұрғындарының саны 1 млн 246 мың адамға (7,7%) азайған: 1989 жылы 16 млн 199 мың болса, қазіргі көрсеткіш 14 млн 953 мың адамға тең. Аумағы 2 724,9 мың шаршы км болатын Қазақстанда 1 шаршы километрге орта есеппен 5,5 адамнан келеді. Бұл елдің әлемдегі халқы сирек қоныстанған мемлекеттер қатарына жататынын көрсетеді.
Халық санының күрт кемуі әсіресе Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Солтүстік Қазақстан және Павлодар облыстарында айқын байқалды. Бұл көбіне орыс тілді тұрғындардың тарихи отанына көшуімен және табиғи өсім деңгейінің төмендеуімен байланысты.
Урбанизация көрінісі
Ресми деректер бойынша тұрғындардың 56%-ы қалаларда, 44%-ы ауылдық жерлерде тұрады. Урбанизация деңгейі жоғары облыстар қатарында Қарағанды (қала халқы 82,2%), Маңғыстау (78,4%), Павлодар (63,4%), Қызылорда (60,5%), Шығыс Қазақстан (58,8%), Атырау (58,2%), Ақтөбе (56,2%), Қостанай (54,2%) ерекшеленеді.
Этникалық құрамдағы беталыстар
Қазақстан тұрғындарының этникалық құрамында қазақтар мен орыстардың үлесі басым. Қазақтардың үлес салмағы жыл сайын өсіп, ал орыстардың саны 1970-жылдардың соңынан бері кемуде.
1989–1999 жылдар аралығында қазақтар 1 488 181 адамға өсіп, 7 985 039 адамға жетті (53,4%). Осы кезеңде қазақтар өз Отанында алғаш рет сан жағынан басым этносқа айналды. Бұл өсім табиғи өсіммен қатар, өзге этностардың елден көшуі және шетелдегі қазақтардың (Қытай, Моңғолия, Иран, Ресей, Өзбекстан, Түрікменстан) тарихи Отанына оралуымен де байланысты.
Этностар санының өзгеруі
Орыстар 1969–1999 жылдары 1 582 399 адамға кеміді, қазіргі саны 4 479 620. Елдегі үлесі 37,4%-дан 30%-ға түсті.
Кейбір өзге этностарда да төмендеу байқалды: немістер, украиндар, татарлар, белорустар, әзірбайжандар және кәрістер саны азайды.
Өзбек пен ұйғыр халқының саны мен үлесі артты: өзбектер 39 621 адамға өсіп (370 663), ұйғырлар 28 839 адамға өсті (210 365).
Көрсеткіштер 1999 жылғы халық санағы қорытындыларына сүйенеді.
Жыныстық және жастық құрылым: өсім әлеуетінің негізі
Жыныстық арақатынас
Этностар арасындағы жыныстық арақатынас әркелкі: 1000 әйелге шаққанда қазақтарда 978, ұйғырларда 999, орыстарда 843, татарларда 842, украиндарда 872 ер адамнан келеді. Әзірбайжандар мен өзбектерде ерлер үлесі жоғары: тиісінше 1014 және 1015 ер адам.
Ауылдық жерлердегі қазақтар арасында ерлер саны біршама басым: орта есеппен 1000 әйелге 1020 ер келеді (Маңғыстаудан басқа көптеген облыстарға тән). Ал қалаларда әйелдер саны басым болып, жыныстық теңгерімсіздік тереңдей түскен: 1989 жылы қалаларда ерлер үлесі 47,5% болса, 1999 жылы 46,7%-ға түсті.
Жастық құрылым және қартаю
Туу деңгейінің төмендеуіне байланысты ересек және қарт тұрғындар үлесі артып, демографиялық қартаю белең алуда. 1990 жылы 9 жасқа дейінгі балалар үлесі 22% болса, 1999 жылы 17,8%-ға түсті. 19 жасқа дейінгі жастар үлесі 41%-дан 37,8%-ға азайды.
Керісінше, 60 жастан асқандар үлесі 9%-дан 10,8%-ға көтерілді. Бұл жағдай көбіне орыс, украин және белорус этностарына тән: 60+ жастағылар орыстарда 17%, украиндарда 24,7%, белорустарда 23,8%. Қазақтар салыстырмалы түрде жас халық: орташа жас — 25.
Табиғи өсім — негізгі ресурс
Халық санының ұзақ мерзімді өсімінде жастық-жыныстық құрылым шешуші рөл атқарады: халық неғұрлым жас әрі жыныстар арасындағы үйлесім қолайлы болса, өсіп-өну қарқыны да жоғары болады. Қазақстан үшін табиғи өсім — тұрғындар саны өсімінің басты көзі.
1980-жылдардың соңынан бастап туу төмендеп, өлім-жітім арта түсті. Соның салдарынан табиғи өсім бәсеңдеді: табиғи өсім коэффициенті бұрын 18,1‰ болса, 1999 жылы 4,4‰-ге дейін төмендеді. Ауыл тұрғындарының табиғи өсімі қала тұрғындарынан шамамен 4,3 есе жоғары.
Табиғи өсім этностар бойынша да біркелкі емес: өзбектер (22,0) мен қазақтар (13,5) арасында жоғары, ал орыстарда (-4,9), украиндар мен белорустарда (-8,6) соңғы жылдары табиғи кему байқалады.
Туу мен отбасы үлгілерінің өзгеруі
1990-жылдары некелесу коэффициенті күрт төмендеп, жыл сайын бірнеше есе қысқарған кезеңдер болды. Қазіргі таңда ауылдық жерлерге қарағанда қалаларда некелесу шамамен 1,2 есе жоғары. Ажырасу да біршама азайғанымен, тіркелген әр үш некенің біреуі ажырасумен аяқталатыны байқалады. Ажырасқандардың шамамен төрттен бірі 5 жылға дейін некеде тұрған.
Жалпы туу деңгейі
1988 жылдан бастап туу көрсеткіші төмендей бастады. Қазақстанда орта есеппен бір әйелге 2,5 баладан келеді. Ең төменгі көрсеткіш Алматы қаласында (1,5) және Солтүстік пен Шығыс өңірлерде (1,8). Ең жоғары көрсеткіш Оңтүстік өңірлерде байқалады (3,4).
Қазақ әйелдерінің тууы және жаңа үрдіс
Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Қызылорда облыстарында бала туу деңгейі жоғары болып келді. Дегенмен 1990-жылдардың ортасынан бастап қазақ әйелдері арасында да туу қарқыны бәсеңдей бастады. Бұл — көпбалалықтан біртіндеп бас тарту үрдісінің күшейіп келе жатқанын көрсетеді.
Орыс және украин әйелдерінің туу көрсеткіші қазақ әйелдеріне қарағанда төмен: орта есеппен бір әйелге 1,7 баладан келеді.
Мемлекеттік демографиялық саясат және денсаулық факторлары
2001–2005 жылдарға арналған бағдарлама
Қазақстан Республикасының демографиялық дамуының 2001–2005 жылдарға арналған бағдарламасы Үкіметтің 2000 жылғы 17 тамыздағы №1272 қаулысына сәйкес әзірленіп, 5 жылға есептелді. Бағдарлама халықтың табиғи және көші-қон қозғалысындағы негізгі үрдістерді ескере отырып, бала тууын ынталандыру, өлім-жітімді азайту, көші-қонды реттеу және өсіп-өну денсаулығын жақсарту бағыттарына басымдық берді.
Өлім-жітімнің өсуі және еңбекке жарамды жас
ТМД елдерінде 1990-жылдары өлім-жітімнің өсуі демографиялық дағдарыс сипатын алды. Қазақстанда да 1990–1995 жылдары өлім-жітім 7,7‰-ден 10,7‰-ге дейін көтерілді, кейін біртіндеп төмендеді (1996–1999 жылдары 10,7‰-ден 9,8‰-ге). Дегенмен бірқатар өңірлерде көрсеткіш жоғары деңгейде қалды: Шығыс Қазақстанда 13,0‰, Қарағанды мен Солтүстік Қазақстанда 12,0‰ шамасында.
Өлім-жітім құрылымында еңбекке жарамды жастағылардың үлесі жоғары: 1999 жылғы өлім оқиғаларының үштен бірі осы топқа тиесілі, ал олардың ішінде ерлер үлесі әйелдерден 3,6 есе көп.
Экология және аурушаңдық
Халық денсаулығының нашарлауы көбіне экологиялық жағдаймен байланысты: Семей ядролық полигоны аймағындағы радиоактивті ластану, Арал өңіріндегі агрохимиялық ластану сияқты факторлар бірқатар аумақтарда генетикалық ауытқулар мен психикалық аурулардың жиілеуіне ықпал етті.
1990–1999 жылдары онкологиялық аурулар шамамен екі есе, эндокриндік жүйе аурулары екі есеге жуық, қан аурулары 1,5 есе артты. Жұқпалы аурулар деңгейі жоғары болғанымен, соңғы жылдары төмендеу байқалды: 100 мың адамға шаққанда 1997 жылы 3015,4 болса, 1999 жылы 2439,2-ге түсті.
Өмір сүру ұзақтығы және әлеуметтік теңсіздік
Қазақтардың орташа өмір сүру ұзақтығы орыстарға қарағанда төмендеу. Бұл ауылдық жерлердегі әлеуметтік-экономикалық жағдайдың әлсіздігімен және қазақтар тығыз қоныстанған аумақтардың бір бөлігінің экологиялық апат аймақтарына жатуымен түсіндіріледі.
Салыстыру үшін: бірқатар елдерде орташа өмір сүру ұзақтығы жоғары деңгейде (Жапония, Испания, Австралия, Швеция, Ұлыбритания және т.б.).
Көші-қонның теріс сальдосы: 1990-жылдар сабақтары
Қазақстанда халық санының кемуінің негізгі себептерінің бірі — көші-қонның теріс сальдосы. 1990-жылдары көші-қон үдерісінің күшеюі бұрынғы КСРО аумағындағы көптеген елдерге тән болды. Қазақстанда теріс көші-қон сальдосы 1990-жылдардың басынан бастап барлық облыстарда байқалып, әсіресе Қарағанды, Ақмола, Жамбыл, Семей, Талдықорған облыстарында жоғары деңгейге жетті.
Соның нәтижесінде 1993 жылдан бастап халық саны қысқара бастады, ал табиғи өсім бұл төмендеуді толық өтей алмады. 1993–1999 жылдары тұрғындар саны 1 637,3 мың адамға қысқарды. 1994 жылы елден 410,4 мың адам көшіп кетті.
Көшіп кетушілердің басым бөлігі ТМД елдеріне бағытталды, оның ішінде негізгі қабылдаушы — Ресей. 1990 жылы көшіп-қонушылардың 74%-ы, 1999 жылы 89,8%-ы Ресейге орнықты. Кейінірек бұл ағынның бәсеңдеуі Ресейдегі еңбек нарығының толыса бастағанын да аңғартады.
Қорытынды: демографиялық саясаттағы басымдықтар
Демографиялық үдерістердегі келеңсіз үрдістерге қарамастан, елде біртіндеп оң өзгерістер байқалады: өлім-жітім, ажырасу сияқты теріс көрсеткіштер баяулап, көші-қондағы теріс сальдо әлсіреді. Бұл — демографиялық ахуалдың жақсару мүмкіндігі бар екенін көрсететін белгі.
Ең маңыздысы — демографиялық саясаттағы басым бағыттарды дәл анықтап, оны шешудің тиімді тетіктерін табу. Бұл ретте индустрияландыру мен урбанизацияның жоғары қарқыны туындататын жаһандық мәселелерді де ескеру қажет: туу деңгейінің төмендеуі, өлім-жітімнің өсуі, халықтың қартаюы сияқты құбылыстар қоғамдық пікірде алаңдаушылық тудырып отыр.
Сондықтан демографиялық саясатты кәсіби деңгейде жан-жақты талдап, халықтың қоныстануы мен әлеуметтік-денсаулық факторларын объективті бағалау — қоғам тұрақтылығын және Қазақстанның болашағын қамтамасыз етудің негізгі шарттарының бірі.
Дереккөзге сілтеме (мәтінде көрсетілген)
«Национальный состав населения Республики Казахстан», Т.4, часть 1. 1999 жылғы халық санағының қорытындылары. Алматы, 2000.