Ірі және шағын кәсіпорындар арасындағы диалог жасау
Шағын және орта кәсіпорындарды басқару: қазіргі ахуал және даму бағыттары
Бұл мақалада Қазақстандағы шағын және орта кәсіпорындарды (ШОК) басқару мәселелері және оларды дамыту бағыттары қарастырылады. Бүгінде шағын кәсіпкерлік пен бизнесті қолдау инфрақұрылымын күшейту арқылы экономиканың барлық секторларын жандандыруға арналған шараларды әзірлеу мен іске асырудың маңызы артып отыр.
Кілт сөздер
ШОК-тың экономикалық және әлеуметтік мәні
Аймақтарда шағын және орта кәсіпорындарды дамыту халықты жұмыспен қамтумен ғана шектелмейді: ол әлеуметтік, рухани және экономикалық түйткілдерді шешуге ықпал етеді. Жаңа жұмыс орындары тұрғындардың табысын арттырып, жұмыссыздық салдарынан ірі қалаларға көшу қарқынын бәсеңдетеді. Сонымен бірге жастар арасындағы түрлі келеңсіз жағдайлардың алдын алуға да оң әсерін тигізеді.
Нарықтық экономикаға өту және басқару дағдарысы
Қазақстан жоспарлы экономикадан аралас меншік нысандары әрекет ететін нарықтық экономикаға өтті. Бұл үдеріс қысқа мерзімде, жеткілікті даярлықсыз жүргізілгендіктен, көптеген кәсіпорын үшін ауыр болды. Ескі басқару әдістері жарамсыз болып, жаңа әдістерді меңгеру деңгейі төмен еді. Соның салдарынан бірқатар кәсіпорындар нарық жағдайында өздігінен жұмыс істеуге дайын болмай, қызметін тоқтатуға мәжбүр болды.
Басым қорытынды
Бәсекелі ортаны қалыптастыру үшін ШОК-ты басқарудың жаңа тәсілдері, тиімді ұйымдастыру және қолдау инфрақұрылымы шешуші мәнге ие болды.
2007–2011 жылдар: дағдарыс ықпалы және мемлекеттік жауап
2007 жылдың екінші жартысынан басталған әлемдік қаржы нарықтарындағы тұрақсыздық Қазақстанның өсу қарқынына әсер етті. Банктердің сырттан ресурстар тарту мүмкіндігі төмендеп, ішкі экономиканы несиелеу көлемі қысқарды. Әлемдік азық-түлік бағасының күрт өсуі инфляциялық қысымды күшейтті, ал дағдарыстың екінші толқыны нақты секторға едәуір теріс ықпал етті.
Осы жағдайда Үкімет, Ұлттық банк және қаржы нарығын реттеу органдары 2009–2010 жылдарға арналған экономиканы және қаржы жүйесін тұрақтандыру жөніндегі бірлескен іс-қимыл жоспарын әзірледі. Мақсат — дағдарыстың әлеуметтік-экономикалық салдарын жұмсарту және сапалы өсімге негіз қалау.
Салық саясаты: жүктемені төмендету және ынталандыру
2009 жылғы 1 қаңтардан жаңа Салық кодексі енгізіліп, ең алдымен шикізаттық емес сектор үшін салықтық жүктемені төмендету көзделді. Корпоративтік табыс салығын кезең-кезеңімен азайту жоспарланды: 2009 жылы 30%-дан 20%-ға, 2010 жылы 17,5%-ға, 2011 жылы 15%-ға дейін.
ҚҚС бойынша өзгерістер
- Мөлшерлеме 13%-дан 12%-ға төмендетілді.
- ҚҚС салынатын айналымның ең аз көлемі 2 есе өсіп, 38 млн теңгеге дейін ұлғайды.
ШОК үшін жеңілдіктер
- КТС бойынша аванстық төлемдер талабы алынып тасталды.
- Залалды көшіру мерзімі 3 жылдан 10 жылға дейін ұзартылды.
Бюджет саясаты: тұрақтылық пен әлеуметтік міндеттемелер
Үкімет 2010–2011 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасын сыртқы нарықтардағы тәуекелдерді ескере отырып қалыптастырды. Бюджет кірістері мұнайдың баррелі 60 АҚШ доллары деңгейіндегі бағаға сүйеніп есептелді. Кейін 2009–2011 жылдарға арналған параметрлер мұнай бағасының барреліне 40 АҚШ долларына дейін төмендеуін ескере отырып нақтыланды.
Басым емес шығыстар қысқартылып, кейбір бағдарламаларды қаржыландыру кейінге қалдырылды, алайда әлеуметтік шығыстар қысқартылған жоқ. 2009–2010 жылдары бюджет тапшылығы ІЖӨ-нің 3,4–3,5%-ы деңгейінде жоспарланып, 2011 жылы 2,4%-ға дейін төмендетілді.
Үш жылдық бюджет қандай міндет атқарды?
Экономикалық белсенділікті қолдаудың түйінді құралы ретінде бюджет шығыстары инфрақұрылымдық және индустриялық жобаларға, ауыл шаруашылығын дамытуға, жұмыспен қамтуды сақтауға және адами капиталды күшейтуге бағытталды.
Аймақтық саясат: жұмыс орындары және кадр даярлау
Жергілікті атқарушы органдар ШОК-ты қолдау мен дамыту бойынша нақты іс-шараларды әзірлеумен қатар, алдағы жылдарға арналған аймақтық стратегияларды Үкіметтің жалпы бағытына сай қалыптастыруы қажет. Мамандарды даярлау, біліктілікті арттыру және қайта даярлау кәсіпкерлік тәуекелді төмендетіп, нарық талаптарына сай нәтижелі жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Қолдау міндеттері және көрсетілетін қызметтер
ШОК-ты дамыту мен қолдаудың негізгі міндеттері: жаңа жұмыс орындарын құру, өндіруші және өңдеуші өндірістерден тұратын кластерлерді ұйымдастыру, сондай-ақ ауыл шаруашылығының шикізаттық базасын нығайту.
Қызмет көрсету бағыттары
- Жобаны ұйымдастырудың құқықтық аспектілері бойынша кеңес беру.
- Әдістемелік ұсынымдар және жобаны сүйемелдеу.
- Экономикалық және қаржылық мәселелер бойынша кеңестер.
- Қаржылық қолдау, жабдықтарды лизингке беру.
Өндірісті дамыту: инфрақұрылым және жергілікті бюджет
Аймақтардағы өндірістің дамуы нарықты қажетті тауарлармен толықтыруға, халықтың тұтынушылық сұранысын қанағаттандыруға және отандық, соның ішінде өңірлік өнеркәсіп өнімдерінің көлемін арттыруға жағдай жасайды. Бұл өндіріс пен сатуға кететін шығындарды төмендетіп, бағаның қолжетімді болуына әсер етеді.
Өндірістік сектордың өсуі жергілікті бюджеттің кірісін көбейтеді, аймақтың дамуына, әлеуметтік ахуалдың жақсаруына және қосымша жұмыс орындарының құрылуына ықпал етеді. Сондықтан өндірістік инфрақұрылымды (энергетика, көлік, құрал-сайман, қойма шаруашылығы және т.б.) дамытуда ШОК әлеуетін тиімді пайдалану маңызды.
ШОК-ты дамытудағы бастапқы шарттар және өлшемдер
Нарықтық қатынастарды орнықтырудағы маңызды міндеттердің бірі — шағын кәсіпкерлікті дамыту. Республикада ШОК қызметіне қажет ұйымдастырушылық, экономикалық және құқықтық шарттарды қалыптастырудың алғашқы қадамдары жасалды.
Салалар бойынша жұмыскерлер санына қатысты өлшемдер
| Сала | Шекті саны |
|---|---|
| Өнеркәсіп және құрылыс | 200 адамға дейін |
| Ғылым және ғылыми қызмет көрсету | 100 адамға дейін |
| Өндірістік сфераның басқа салалары | 25 адамға дейін |
| Бөлшек сауда | 15 адамға дейін |
Дамуды қамтамасыз ететін үш фактор
1) Құқықтық қорғаныс
Кәсіпкерлердің құқығын қорғайтын тиімді жүйе құру.
2) Бюрократиялық тосқауылдарды азайту
Тексеруші органдардың санын қысқарту арқылы әкімшілік қысымды төмендету.
3) Рұқсат құжаттарын оңтайландыру
Рұқсат беруші құжаттардың санын азайту және рәсімдерді жеңілдету.
Қаржыландыру түйткілі: несиелік ресурстарға қолжетімділік
ШОК-тың күрделі мәселелерінің бірі — несиелік ресурстарға қолжетімділіктің төмендігі. Кәсіпкерлердің банк несиесінен бас тартуына жиі әсер ететін себептер:
- пайыздық мөлшерлеменің жоғары болуы;
- кепіл талаптарының қатаң болуы;
- ақпараттың жеткіліксіздігі;
- несие алу мүмкіндігіне сенімнің төмендігі;
- банктердің кәсіпкерлерден аумақтық алшақтығы.
Қолдау инфрақұрылымы: институттар және сервистік экожүйе
ШОК-ты қолдау инфрақұрылымын дамытуда экономиканың барлық секторларын жандандыратын құралдар маңызды: өнеркәсіп, сауда, құрылыс, көлік, қолөнер, туризм. Сонымен бірге импорт алмастыру бағдарламасы аясында кәсіпорындардың бос алаңдарына шағын кәсіпорындарды орналастырып, жаңа тауар түрлерін шығаруға мүмкіндік беру қажет.
Тікелей қолдау құралдары
Қаржылық институттар
Қолдау қорлары, арнайы банктер, сақтандыру және кепілдік тетіктері.
Инновациялық орта
Бизнес-инкубаторлар, технопарктер, өнеркәсіп компаниялары.
Лизинг және сервистер
Лизинг компаниялары, бухгалтерлік, аудиторлық, маркетингтік, көліктік қызметтер.
Ақпараттық қолдау
Ақпараттық қамтамасыз ету қызметтері және мамандар таңдауға жәрдемдесетін агенттіктер.
Қолдау жүйесін ұйымдастыру: үш деңгейдің байланысы
Қолдау жүйесін жетілдіру нақты стратегиялық басымдықтарды айқындаумен тығыз байланысты. Мемлекеттік бақылау құрылымдарының қызметін реттеу және олардың жұмысын бақылау тәртібін белгілеу де маңызды. Республикалық деңгей құқықтық-нормативтік және әдістемелік көмек көрсетумен қатар, аймақтық және жергілікті құрылымдарды тікелей қаржыландыру арқылы қолдауы тиіс.
Іске асыруға ұсынылатын шаралар
- Салық салу базасын жетілдіру.
- Салық түрлерін айқындауға қатысты заңнамаға өзгерістер енгізу.
- Қаржы операцияларын ынталандыратын салық мөлшерлемелерін төмендету және әкімшілендіруді жақсарту.
- Несиелеу мерзімдерін ұзарту және аймақтық маңызы бар өндірістік ШОК үшін пайыздық мөлшерлемелерді төмендету.
- Лизингтік несиелер, венчурлық қаржыландыру, факторинг, кепілдік қорлар және өзара несиелендіру құралдарын дамыту.
Маркетингтің рөлі: білім, тәжірибе және нарыққа шығу
Шағын және орта кәсіпорындар индустрияланған мемлекеттердің экономикалық серпінінде маңызды рөл атқарады: халықаралық нарықтағы ірі ойыншылардың көпшілігі бастапқыда шағын бизнес ретінде қалыптасқан. Әлемдік тәжірибеде ШОК-тың негізгі екі мәселесі жиі аталады: қаржылық ресурстардың жетіспеуі және маркетингтік білім деңгейінің төмендігі. Бұл Қазақстан үшін де өзекті.
Қазақстандағы фирмалардың көпшілігі жаңа, басқарушылардың тәжірибесі жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан мемлекет тарапынан бағыт-бағдар беретін жүйелі қолдау қажет.
Оқыту және талдау тәжірибесі: “Бизнес-Кеңесші” бағдарламасы
2009 жылы “Даму” кәсіпкерлікті дамыту қоры жүзеге асырған “Бизнес-Кеңесші” бағдарламасы аясында “BISAM Central Asia” орталығы Қазақстандағы ШОК ахуалы мен мәселелерін бағалау үшін кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеуге елдің барлық әкімшілік аумақтары қамтылып, “Кәсіпкерліктің жедел-курсы” тренингтерінің 10 мыңнан астам тыңдаушысы қатысты. Сондай-ақ әртүрлі деңгейдегі бизнес өкілдерімен фокус-топтар мен терең сұхбаттар өткізілді.
Маркетингтік қолдау орталығы: қандай қызметтер қажет?
1) Кеңес беру және нарыққа кіру
Нарыққа шықпас бұрын өнімнің нарықтағы орны, сұраныс және бәсеке туралы кеңес беру; бастапқы шешімдерге қажет ақпарат ұсыну.
2) Нарық туралы ақпараттық қызмет
Саяси және экономикалық ауытқулардың нарыққа ықпалын ескере отырып, нарық құрылымы мен ерекшеліктері туралы жүйелі ақпарат ұсыну.
3) Нарықты зерттеу
Тұтынушылардың демографиясы, табыс деңгейі, мінез-құлқы, көзқарасы мен әдеттері бойынша деректерді ғылыми әдістермен жинауға көмектесу.
4) Маркетингтік білім беру
Маркетингті жүйелі оқыту тәжірибеге бейімделу уақытын қысқартады. Сондықтан маркетинг бойынша арнайы курстар мен практикалық бағдарламалар қажет.
Ірі және шағын бизнес кооперациясы
Ірі кәсіпорындардың тауарлар мен қызметтерге сұранысын ШОК жиі қанағаттандырады. Сондықтан ірі және шағын кәсіпорындар арасындағы тұрақты диалог, жеткізушілерді дамыту және кооперация тетіктері маңызды.
Жәрмеңкелер, көрмелер және экспортты ынталандыру
Жәрмеңкелер мен көрмелер ШОК үшін үш маңызды мүмкіндікті ашады: өнімді кең аудиторияға таныстыру, сату және іскерлік байланыс орнату, бәсекелестер мен қолданылатын технологияларды салыстырып бағалау. Сонымен қатар ұлттық деңгейде ұйымдастырумен қатар, халықаралық жәрмеңкелерге қатысу мүмкіндіктерін кеңейту қажет.
Экспортты қолдау да өзекті: көптеген елде шағын кәсіпорындар да экспортқа шыға алады, бірақ олардың сыртқы нарықтағы бәсекеге қабілеттілігі көбіне әлсіз болады. Осыған байланысты мемлекеттік ынталандыру мен жеңілдіктер, сондай-ақ заманауи маркетинг тәсілдерін меңгеруге жағдай жасау қажет.
Нарық логикасы: тұрақтылықтың өлшемі
Тек қысқа мерзімді пайданы көздеу кәсіпорынды тұрақсыз етуі мүмкін. Ал клиенттің талабы мен қажеттілігіне сай өнім ұсынатын кәсіпорынның өсуі тұрақтырақ болып, ұзақ мерзімді табысқа жету ықтималдығы жоғары.
Әдебиеттер
- Сәбден О. Шағын кәсіпкерлікті басқару. Алматы: Экономика, 2009. 250 б.
- Моисеева Н.К., Анискин Ю.П. Современное предприятие: конкурентоспособность, маркетинг, обновление. М.: Внешторгиздат, 1993. Т. 1. 222 б.