Бизнес жылы жайларды құру
1960-жылдардан бастап Израиль экономикасында акционерлік қоғамдар түріндегі ірі кәсіпорындар айтарлықтай ықпал етті. Дәл осы сектор жоғары табыс әкелді. Алайда 1980-жылдардың соңында Шығыс Еуропа мен КСРО кеңістігіндегі экономикалық және саяси тұрақсыздық ауқымды иммиграцияға алып келді. Нәтижесінде Израиль Үкіметі алдында жаңа азаматтарды жұмыспен қамту мәселесі өткір тұрды. Осы жағдай шағын және орта бизнесті (ШОБ) жедел дамытуға түрткі болды.
Израильдің шағын және орта бизнесті қолдау тетіктері
Израиль тәжірибесі ШОБ-ты күшейтуде бірнеше нақты бағыттың тиімді екенін көрсетті.
1) Технопарктер қағидатымен технологиялық «жылыжайларды» құру
Технологиялық жылыжай — тәуелсіз заңды тұлға (фирма немесе ассоциация) ретінде жұмыс істейтін, шағын ұжымдарды біріктіретін құрылым. Мұнда қажетті инфрақұрылым, ғылыми-зерттеу құралдары, жұмыс орындары қарастырылады. Қызметі жарғы немесе қоғамдық комитет арқылы реттеледі.
Негізгі миссиясы — жаңа құрылған фирмаларды қолдау, кей жағдайда өнімді нарыққа шығару кезеңіне дейін жеткізу.
2) Бизнес «жылыжайларды» құру
Бұлар — өз басқару органдары, директорлар кеңесі, сондай-ақ экономистер, заңгерлер және бухгалтерлері бар жеке компаниялар. Бизнес-жылыжайлар кәсіп ашуға ынталы, бірақ білім мен тәжірибесі жеткіліксіз, бизнесте бағдарлануы әлсіз немесе бастапқы капиталы жоқ адамдарға мүмкіндік береді.
3) Ғылыми зерттеулер мен өндірісті қаржыландыратын қорлар
Ғылыми зерттеулерді және өнеркәсіпте дайын өнім шығаруды қаржыландыратын ұйымдар мен қорлар құру — инновацияны коммерцияландыруды жылдамдататын маңызды құрал.
4) Сауда және өнеркәсіп министрлігі жанындағы ШОБ қоры
Қор шағын және орта бизнеске кәсіпорын масштабына қарай жеңілдікті тетіктер арқылы инвестиция салуға көмектеседі. Қолдау мемлекеттік кепілмен несие алуға жәрдемдесу және шалғай аймақтардағы кәсіпорындарға қайтарымсыз ссуда беру арқылы да жүзеге асады.
Жеңілдіктер көбіне өнім өндіретін шағын және орта кәсіпорындарға бағытталады.
5) Банктердегі арнайы бөлімшелер
Көптеген израильдік банктерде шағын бизнеске арналған қолдау бөлімшелері бар. Олар банктік және маркетингтік жеңілдіктер ұсынады, менеджмент пен консалтинг қызметтерін көрсетеді, бизнес-жоспарлар мен даму жобаларын қарастырып, бағалайды.
6) Мошав-овдимдерді қолдау
Мошав-овдим — әр отбасы жеке шаруашылық жүргізіп, өз жерін өңдейтін ауылшаруашылық қоныс. Ал өнімді бөлу мен өткізу, ауылшаруашылық құралдарын сатып алу және коммуналдық қамтамасыз ету кооперативтік негізде ұйымдастырылады.
- Сүт шаруашылығы (әдетте бір отбасыға 30 сиырға дейін).
- Егістік (көбіне көкөніс және техникалық дақылдар).
Қазақстан үшін өзектілік
Қазақстанда шикізат ресурстарынан бөлек, дамыған ғылымға сүйенетін салаларды өсіруге мүмкіндік беретін интеллектуалдық әлеует бар. Сонымен қатар, конверсия процесіндегі кәсіпорындар, сондай-ақ Hi-Tech бағытында шағын және орта кәсіпорындар құруға негіз бола алатын машина жасау зауыттары да кездеседі.
Экономикадағы құрылымдық өзгерістер жағдайында дамыған елдердің, соның ішінде Израильдің ШОБ-ты дамыту тәжірибесін ескеру маңызды.
Басқа елдер тәжірибесі: Корея және Литва
Оңтүстік Корея: субконтрактинг және модернизация
Кореяда субконтрактинг кең тараған. Бұл форма шағын және ірі бизнестің кооперациясын күшейтеді: трансұлттық компаниялар шағын кәсіпорындар арқылы өндірістік және өткізу желілерін кеңейтеді.
Үкімет шағын кәсіпорындарды модернизациялауға бағытталған жобаларды іске қосты, технология және сапа бойынша ұлттық институт құрды, сондай-ақ шағын кәсіпорын өнімдерін сатып алу мен өткізуді кепілдейтін шараларды қолданды.
ШОБ әкімшілігінің деректері бойынша шағын және орта кәсіпорындардың басым бөлігі шамамен 50 қызметкерге дейінгі санатқа жатады.
Литва: тұрақтандыру факторы және салықтық ынталандыру
Литвада шағын кәсіпкерлік экономиканы тұрақтандырудың негізгі факторларының бірі саналады: ол дотацияға тәуелді емес орта таптың қалыптасуына ықпал етеді.
Мемлекет шағын кәсіпорындарға салықтық жеңілдіктер береді: алғашқы екі жылда пайдаға салынатын салық мөлшерлемесі едәуір төмендетіледі, ал үшінші жылдан бастап тағы да төмен тариф қолданылады. Сонымен бірге кәсіпорындарды несиелейтін мемлекеттік шағын кәсіпкерлікті қолдау қоры құрылған.
Үкіметтің рөлі және тиімді саясат қағидаттары
Дамыған елдер тәжірибесі кәсіпкерлікке жағдай жасауда үкіметтің шешуші рөл атқаратынын көрсетеді. Нәтиже беретін саясат әдетте төмендегі қағидаттарға сүйенеді:
-
1) Құқықтық және әкімшілік негізНарықтық экономикалық саясаттың түсінікті ережелері, болжамды реттеу және тиімді әкімшілік рәсімдер.
-
2) Бастаушы кәсіпкерлерді оқытуДағдыларды (қаржы, маркетинг, басқару) қалыптастыратын және тәжірибеге жақын бағдарламалар.
-
3) Капиталға қол жеткізуКіші және жаңа кәсіпорындардың қаржыландыруға (несие, кепіл, инвестиция) қол жеткізуін қамтамасыз ететін мемлекеттік қолдау.
Тек оқыту жеткіліксіз: регуляторлық кедергілердің бағасы
Кей елдерде кәсіпкерлер күрделі заңдық рәсімдерге тап болады. Мысалы, Перуде жаңа фирманы тіркеу үшін 11 рұқсат қажет, ал оларды алу 289 күнге дейін созылуы мүмкін. Мұндай тосқауылдар кәсіпкерліктің қарқынын бәсеңдетеді.
Керісінше, жеке секторды қолдайтын мемлекеттер едәуір табысқа жетеді. Олар шағын бизнесті экономикалық өсудің негізгі көздерінің бірі деп таниды. Польша тәжірибесі реттеуші кедергілерді азайту кәсіпкерліктің жандануына ықпал ететінін көрсетті: орталықтандырылған жүйеден кейінгі қысқа кезеңнің өзінде, қиын экономикалық жағдайда да, көптеп жаңа фирмалар пайда болды.
ШОБ үшін қажетті инфрақұрылым
Шағын және орта бизнестің тиімді дамуына ықпал ететін экожүйе тек қаржыландырудан тұрмайды. Ол келесі элементтерді талап етеді:
Ақпаратқа қолжетімділік және есеп стандарттары
Қаржылық ақпарат дәл әрі түсінікті болуы үшін бухгалтерлік есеп стандарттары және ашықтық мәдениеті қажет.
Заманауи көлік және байланыс
Жолдар, порттар және телекоммуникация жүйелері бизнес үшін операциялық шығынды төмендетіп, нарыққа шығуды жылдамдатады.
Дамыған қаржылық нарық
Капиталға қол жеткізу үшін банктік өнімдермен қатар, инвестициялық құралдар мен кепілдік механизмдері дамуы тиіс.
Қосымша кәсіби қызметтер
Заң, сақтандыру, бухгалтерлік есеп және консалтинг қызметтері нарық қажеттіліктеріне сай қолжетімді болуы керек.
Қорытынды ой
Қазіргі уақытта шағын және орта бизнесті дамыту процесі Еуропаның көптеген елдерінде, АҚШ-та және Жапонияда жалғасуда. Бүгінде шағын бизнес экономиканың қозғаушы күші екені кеңінен мойындалып отыр: ол жұмыспен қамтуды күшейтеді, қоғамның әл-ауқатына әсер етеді және бәсекені арттырады.
Кей зерттеулер бойынша шағын кәсіпорындар ірі компанияларға қарағанда тиімдірек болуы мүмкін. Демек, шағын бизнестің болашағы жарқын — ең бастысы, оны сауатты басқару және жүйелі қолдау.