Маңғыттардың Жайыққа көшуі

Ноғай Ордасы құрылуы: маңғыт атауының мәні және тарихи сабақтастық

Ноғай Ордасының құрылу тарихнамасындағы ең күрделі әрі даулы мәселелердің бірі — моңғол-маңғыттар мен кейінгі кезеңдегі түрік-маңғыттардың тарихи байланысы. «Маңғыт» (моңғолдық нұсқада «маңғұт») атауы XV–XVII ғасырларда ноғайлардың синонимі ретінде жиі қолданылды. Бұған басты себеп — Ноғай Ордасы билеушілерінің маңғыт тайпасынан шығуы.

Ортағасырлық дереккөздер моңғолдың «маңғұт» этнонимінің Дешті-Қыпшаққа қалай енгенін және жергілікті көшпелілердің оны қандай тетіктер арқылы қабылдағанын шамалап тануға мүмкіндік береді.

Моңғол маңғұттарының бастапқы мекені және Шыңғыс хан дәуіріндегі орны

XII ғасырда моңғолдық маңғұт тайпасы Онон өзенін жайлаған боржігіндер мен Амурдың орта ағысын мекендеген тұңғұс тайпаларының аралығында өмір сүрген. Бұл өңір қазіргі Қытайдың Хэйлунцзян провинциясымен сәйкес келеді.

Бұл тайпа Шыңғыс ханның атасы мен әкесі — Бартан-бахадұр және Есугей-бахадұр ұлысының құрамында болған. Есугей қайтыс болғаннан кейін маңғұттардың бір бөлігі билеушілерін тастап көшіп кетеді, ал қалған бөлігін Қойылдар (Куилдар) ноян басқарады. Дәл осы топ Шыңғыс ханның моңғолдық тақ үшін күресінде оған адал қызмет етеді.

Кейіннен Қойылдардың ұлы Солтүстік Қытаймен соғыста маңғұт мыңдығын басқарған. Шыңғыс хан тұсында, одан кейін Үгедей сарайында екінші бір маңғұт Дохолху ұландар мыңдығы торғауыттарды басқарған. Ал Шыңғыс ханның сеніміне ие болған Жадай ноян хан өлген соң Төленің ставкасында қызмет атқарып, маңызды рөлге ие болады. Бұрын бөлініп көшкен маңғұттар талқандалып, қалғаны Жадай ноянның қарамағына берілген.

Дешті-Қыпшаққа қоныстану мәселесі және тарихнамалық күмән

Аталған ресми хроникалар маңғұттардың Дешті-Қыпшаққа қоныстанып, «Маңғыт жұртын» құрағаны туралы нақты дерек келтірмейді. Жошы мен Шағатай ұлыстарына берілген тайпалар тізімінде де, кейінгі бөліністерде де маңғұт тайпасы аталмайды. Сондықтан Л.Н. Гумилевтің маңғұттарды Жошы ордасына ертерек, нақты дәлелсіз қосып жіберуі қосымша деректік негіздеуді қажет етеді.

Сол сияқты маңғұттардың Каспийге немесе Мауараннахрға Шыңғыс ханның тікелей бұйрығымен жіберілгені туралы болжамдар да мұқият дәлелдеуді талап етеді. Орта Азияда маңғыттарға қатысты топонимдердің кездесуі бұл өңірге XV–XVI ғасырларда түрік-маңғыттардың көшіне байланысты болуы ықтимал.

Маңғұттардың негізгі бөлігі Моңғолияда қалды немесе Қытай жерінде соғыс қимылдарына қатысқан. Сол қанатқа қараған қауым ретінде олардың Дешті-Қыпшаққа жаппай ауысуы логикалық тұрғыда да күмәнді. Дегенмен Жошы ұлысының түріктілді халқы арасында «маңғыт» этнонимінің ұшырасуы — маңғұттардың жекелеген топтарының Моңғолия, Забайкалье және Манчжуриядан батысқа қарай қоныс аударғанын меңзейді.

Түркілену және қыпшақ ортасының рөлі

XIII–XV ғасырларда Қазақстан аумағында антропологиялық тұрпаттың өзгерісі байқалғаны да осы дәуірдің ірі этникалық процестерімен қабаттасады. Жошы және Шағатай ұлыстарында моңғол жаулаушыларының жаппай түркіленуі тарихнамада дәлелденген құбылыс. Бұл ассимиляциялық үдерістен маңғұттардың шағын топтары да сырт қалмады: олар шығыс қыпшақтардың тілін, мәдениетін қабылдап, қыпшақ ортасына сіңісті.

Далалық дәстүрге сай, маңғұттарға бөлінген көшіп-қону кеңістігін бұрыннан мекендеген қыпшақ тайпалары кей жағдайда жаңа этникалық атауды қабылдап, «маңғыт» этнонимін өз ортасына сіңірді. Біздің пайымдауымызша, XIV ғасырдың алғашқы жартысында моңғолдардың түркілену үдерісінде шешуші ықпалды саны басым қыпшақтар көрсетті. Ноғай тілінің түрік тілдерінің қыпшақ тобына жатуы да осы тұжырымды жанамалай қуаттайды.

Қазіргі қазақ жүздерінің құрамындағы ірі тайпалардың шығу тегін моңғолдарға апарып тіреу — әлі де талас тудыратын мәселе. Көптеген тайпалар Түрік қағанаты құрамында да кездеседі. Қай қабат басым — түркілік пе, әлде моңғолдық па — бұл сұрақ осы мәтіннің нысанынан тыс. Сондықтан маңғыт-ноғай мәселесіне қайта оралайық.

Ноғайлардың ерте қоныс аударуы туралы аңыздар және ықтимал маршруттар

Ноғайлардың арғы бабалары Жайық бойына орныққанға дейін қай өңірлерден шыққаны жөніндегі мәліметтер бірізді емес, бірақ фольклорда сақталған нұсқалар бар. 1863 жылы А.О. Рудаковский жариялаған қарноғай (Солтүстік Дағыстан) аңызы бойынша, ноғайлар Бұхара, Хиуа, Үргеніш төңірегінде Шыңғыс ханның басшылығымен көшіп-қонып жүрген. Кейін оларды Бодрултай, Боргултай аталатын қалмақ хандары шеттете бастайды. Соның салдарынан ноғайлар өзбек ханның басшылығымен Алатаулы-Қырғыз аңғарына көшіп, одан әрі Мұса би басқарған кезеңде Ака-Ока көліне қоныс аударады.

Орта Азияда маңғыттардың болғаны туралы аңыздың жаңғырығын қырғыздың «Манас» эпосынан да ұшыратуға болады: қырғыз ақындары сипаттайтын «алтын ғасыр» кейде «ноғайлы кезеңі» деп те аталады. Ноғай аңыздарының бірінде бабалардың Мауараннахрдан Еділге көшуі ислам уағыздаушысы Баба Тукластың (Баба Түкті Шашты Әзиз) есімімен байланыстырылып, оның Өзбек хан тұсында Алтын Ордада болғаны айтылады.

Фольклорлық деректерге сүйенсек, ноғай бабалары бастапқыда Алтын Ордада емес, Шағатай ұлысы аясында өмір сүрген болуы ықтимал. Осы тұрғыдан алғанда, олардың атын XIII–XIV ғасырдың алғашқы жартысындағы Жошы ұлысына тәуелді тайпалар қатарынан іздеу әрдайым нәтижелі бола бермейді.

Жәнібек ханнан кейінгі кең көші-қон және Еділге қарай ығысу

Мауараннахрдан қазақ даласына келген қыпшақ-маңғыттар Жошы ұрпақтары — Орда Ежен мен Шайбан әулетінің иеліктеріне тап болады. Қазақ фольклорында Әз Жәнібек атанатын Өзбек хан ұлы Жәнібек дәуірінде бір рудың (ноғай тілінде «ел») бір ұлыстан екіншісіне өтуіне қатаң тыйым салынғаны айтылады. Мұндай тәртіп халық құрамын, көші-қон аймағын, салық жүйесін және жасақ жинау тәртібін тұрақтандыруға бағытталған.

Жәнібек хан қайтыс болған соң (1357 ж.) бұл тәртіп әлсіреп, халықтардың кең көлемді қозғалысы басталады. Жазба деректердің тапшылығына байланысты себептерді тек болжаммен түсіндіруге болады: бұл, шамасы, әлсіреп, ыдырауға бет алған Шағатай ұлысы құрамындағы қыпшақ тайпаларының, соның ішінде маңғыттардың да жаңа қоныс іздеуімен байланысты.

Осылайша 1360 жылдары Жошы ұлысының сол қанатындағы тайпалар Еділге қарай қозғалды. Бұл кезеңде Қырым уәлаяты тек түбекті ғана емес, Днепр мен Дон сағалары арасындағы даланы да қамтыған. Фольклорлық деректер маңғыттардың осы аймаққа көші-қонға қатысқанын меңзейді: башқұрт аңыздарында Қырым ноғайлардың отаны ретінде бейнеленеді, ноғай эпикалық жырларындағы батырлар Қырымда әрекет етеді, ал қазақтың «Ер Тарғын» жырында Тарғынның «Қырық сан Қырым» халқынан шыққаны айтылады.

Тоқтамыс, Мамай және Солтүстік Кавказ бағыты

Тоқтамыстың 1380 жылы Мамайды талқандауы Мамайға қарасты елдердің бытырауына әкелді. Бір кездері Мамаймен бірге Қырымға барған маңғыттар қауіпсіз мекен іздеуге мәжбүр болды. Қырымнан көшкен маңғыттардың алғашқы, уақытша қонысы Кубань жағалауы болғанға ұқсайды: мордва фольклорында «губан (кубандық)» сөзі ноғай мағынасында қолданылатыны айтылады. Башқұрт шежірелері де бұл ишараны жанамалай қуаттайды.

Көштің келесі бір бағыты — Терек өзені аңғары. 1524 жылы Түркияға барған орыс елшілігінің құрамындағы М. Тверинтинов Мәскеуге: «Мамайдың мырзалары Астраханьнан ноғайлардың Терек өзеніндегі ескі қонысына көшіп, Хвалын (Каспий) теңізіне қарай ауды» деп хабарлаған. Бұл — бізге жеткен жазба дерек.

XIV–XV ғасырларда болашақ Маңғыт жұртының негізін қалаушылардың Алдыңғы Кавказда болғаны осы аймақтан, Еділ бойы мен Орал өңірінен табылған көшпелілер жерлеу кешендерімен де жанамалай расталады. Алтын Орданың соңғы кезеңінде маңғыт елінің Кавказға таралуы Кіші Ноғай Ордасы (Қазы ұлысы) бірлестігінің қалыптасуымен тығыз байланыстырылып түсіндіріледі.

Темір жорықтары және Ноғай Ордасының қалыптасу кезеңі

XIV ғасырдың соңы Жошы ұлысы үшін Әмір Темір шапқыншылықтарымен ерекшеленді. 1391 жылғы жорықта ол Орталық және Батыс Қазақстанды кесіп өтіп, Жайықтан асып Еділдің сол жағалауын тонады. 1395 жылы Әзірбайжан арқылы Солтүстік Кавказға кіріп, Терек бойында Тоқтамысты күйрете жеңді. Одан соң Еділ–Дон арасы мен Төменгі Еділ өңірі ауыр күйзеліске ұшырады.

Едіге: шығу тегі, есім этимологиясы және деректер қайшылығы

Едігенің тарих сахнасына шығуы — Ноғай (Маңғыт) Ордасының қалыптасуын түсіндіретін өзек тақырыптардың бірі. Бұл тұлғаның тегі де, есімінің этимологиясы да әрқилы түсіндірілген. Халық аңыздары («Едіге» дастаны) есімді «етік» (ноғайша: идуг, итук) сөзімен байланыстырады: болашақ беклербек бала кезінде етікке салынып әкелінген делінеді. Академик Әлкей Марғұлан «Едіге» атауын қара халықтан шыққанын білдіретін «Етек би» тіркесімен байланыстыруға бейім.

Едігенің қай тайпадан шыққаны туралы да деректер әркелкі. Ибн Арабшах «оның тайпасы қоңырат деп аталды» десе, Джаннаби оның «шыққан тегі өзбек» екенін жазады (мұнда XV ғасырда Дешті-Қыпшақ халқы «өзбек» деп те аталғаны ескерілген тәрізді). Бүгінде кең тараған нұсқа — Едігенің маңғыттан шыққаны туралы тұжырым. Бұл бағытты ноғай шежірелері мен «Едіге» дастанындағы деректер қолдайды.

Эпикалық дәстүрге сүйенген Әбілғазы, Йазди, Қадырәлі бек Едігенің тегін басқаша баяндайды: Құтлы-Қия арқылы Баба-Тукласқа, одан әрі Әбу Бәкірге дейін жалғасатын генеалогиялық аңыз желісі құрылады. Мұндай аңыздарды дерек ретінде талдағанда кемі үш нәрсе айқындалады: Өзбек ханның ислам қабылдауындағы Баба-Тукластың рөлі, оның тұлғасына мифтік әсірелеудің енуі, әрі Едігенің шежіресін Адам атаға дейін жеткізетін ауызша дәстүрдің кең тарауы.

Сонымен бірге Едігенің ақсүйектік сословиеге жататынын айқындайтын тұрақты титулдық деректер де көп кездеспейді. Керісінше, башқұрт шежірелерінде оның қара халық арасынан шыққанына баса мән беріледі.

Едігенің саяси маневрлері және маңғыт ықпалының күшеюі

Тарихи дереккөздерде Едігенің есімі 1376 жылдан бастап ұшырасады. Сол жылы Тоқтамыс Алтын Ордадағы билік үшін күресіне Темірден көмек сұраған. Бұл кезге дейін Едіге Көк Орда ханы Орыстың сарайында қызмет еткен, кейін Тоқтамыс жағына өтеді. Орыс ханнан бөлінуінің себебі ретінде өзара келіспеушілік болжанады: күш тең болмаған соң Едігенің Тоқтамысқа барып, Орыс ханның әскери жоспарын жеткізгені жөнінде пікір бар.

Тоқтамыс Едігеге сенім артып, оны сол қанаттағы ықпалды әмірлер қатарына қосады. 1380 жылдардың соңына қарай Алтын Орда сарайының оң қанатында да маңғыттардың ықпалы артқаны байқалады: олар Әли Бек бастаған бариндік және қоңыраттық топтарды ығыстырып, Тоқтамысты Темірге қарсы қақтығысқа итермелеуге тырысады. Мұны Тоқтамыстың өзі де шығыс далалық ортадан шыққанымен түсіндіруге болады.

Тоқтамыс маңында Едігемен бірге Иса да болған. Кей деректерде Иса Едігенің ағасы делінсе, «Едіге» дастанында ол әкесінің інісі әрі Едігенің аталығы (тәрбиешісі) ретінде сипатталады. Екі тұлға бариндік-қоңыраттық ықпалға қарсы күресте көрінеді.

Әмір Темір мен Едіге арасындағы қатынас күрделі саяси үйлесімге ұқсайды. Едігенің Темір сарайындағы сенім деңгейі жоғары болғандықтан, ол алдағы әскери жоспарлардан хабардар болып отырған. Темір Иракқа дайындықпен байланысты Шығыс Дешті-Қыпшаққа жорықты ойламаған шақта, Едіге қол жетпес кеңістіктегі тайпаластары арасына өтіп, Батыс Қазақстан даласында күш жинап, Маңғыт жұртының іргесін бекітуге мүмкіндік алады.

Еділден өту, Маңғыт жұртының орнығуы және тәуелсіз иеліктер

Деректерде маңғыттардың Еділ өзенін екі рет кесіп өткені жөнінде ишаралар ұшырасады: бірінші рет Орта Азиядан Қазақстан арқылы Қырым уәлаятына, екінші рет — ол жақтан Солтүстік Кавказ арқылы Батыс Қазақстанға. Соңғы көші-қон жайындағы мәліметтер Ноғай Ордасынан XVI ғасырдың соңы — XVII ғасырдың ортасында бөлінген қарақалпақтардың фольклорында да сақталған.

Батыс Қазақстан даласын жайлаған Едіге мен Темір-Құтлығқа бағынған ел 1395–1396 жылдардағы жойқын шабуылдардан аман қалды. 1391 жылдан бері Маңғыт елінен хабар үзіп қалған Темір 1396 жылы Едігені одақтастыққа шақырып хат жолдайды, бірақ Едіге ұсыныстан бас тартады. Бұл қадам оның негізін қалаған құрылымның тәуелсіз иелікке айналғанын аңғартқандай.

Ноғай Ордасының негізгі аумағы Еділ мен Жайық арасындағы далада қалыптасты; орталығы Еділдің төменгі бойында немесе Сарайшық маңында орналасқаны айтылады. Ноғайлардың көш жолдары солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста Арал маңы мен Каспийдің солтүстігіне дейін созылып, кей кездері Маңғыстау мен Хорезмге жеткен.

XV ғасырдың ортасында ноғайлар кейде Сырдарияның орта ағысына дейін барып, бекіністерді басып алған. 1446 жылы маңғыт Уақас би Өзгент қаласына билік еткені туралы мәлімет кездеседі.

Едіге билігі және Ноғай Ордасының дербестенуінің бастау нүктесі

Ноғай (Маңғыт) ордасының негізін қалаған тұлға ретінде көбіне Едіге аталады. Оның өмірбаяны туралы деректер Му‘ин ад-дин Натанзи, Әбдірраззақ Самарқанди, ибн Арабшах, Әбілғазы, Қадырәлі Жалайри еңбектерінде әр қырынан көрінеді. Сол деректерге сүйенгенде, Едіге 1396–1411 жылдары, яғни шамамен 15 жыл бойы, Алтын Ордадағы нақты билікті өз қолында ұстап тұрғаны айтылады.

Ноғайлардың тарихи жадында да маңғыт жұртының пайда болуы Едіге есімімен басталады. Ортағасырлық дереккөздерде де ноғайлардың дербес саяси құрылымға айналуы осы тұлғамен байланыстырылып көрсетіледі. Әбілғазы Маңғыт жұртының құрылуын биліктің Бату әулетінен маңғыт әулетіне ауысуы ретінде түсіндіреді.