Шәкәрім әкесінен жастай жетім қалып, немере ағасы Абай Құнанбайұлының қолында тәрбиеленгеи
Шәкәрім Құдайбердіұлы: дәстүр мен жаңашылдықты тоғыстырған тұлға
Қазақ халқының тарихы мен мәдениетінде өзіндік із қалдырған Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) — ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында өмір сүрген, ұлы Абай мектебінің дәстүрін жалғастырған гуманист ақын, ойшыл, тарихшы-шежіреші әрі ағартушы.
Рөлі
Ақын, ойшыл, композитор, аудармашы
Бағыты
Гуманистік-ағартушылық, демократиялық ой
Мұрасы
Поэзия, поэма, проза, философиялық трактат, аударма
Абай дәстүрінің жалғасы
Шәкәрім қазақтың қоғамдық-ағартушылық, мәдени және әдеби өміріне белсене араласып, ағартушылық-демократиялық, гуманистік идеяларды насихаттады. Ол Шоқан, Абай, Ыбырай қалыптастырған ағартушылық арнаны ілгері жалғастырған ірі қайраткерлердің бірі саналады.
Өмірі мен қалыптасуы
Шәкәрім Құдайбердіұлы 1858 жылы 11 шілдеде қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы өңіріндегі Шыңғыстау бөктерінде дүниеге келген (Қарауыл маңы). Әкесі Құдайберді — Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған. Абаймен әкесі бір, шешесі бөлек болғандықтан, Шәкәрім Абайға немере іні болып келеді.
Әкесі ерте қайтыс болған соң, Шәкәрім атасы Құнанбайдың тәрбиесінде өседі. Жетімдік тауқыметін қатты тартпағанымен, кейін өзі «Мұтылғанның өмірі» атты ғұмырнамалық өлеңінде: «жетім» деп аяғандықтан, қысып оқыта алмағанын, ғылымсыздау өскеніне өкінетінін еске алады.
Ерте белгілер
- Бес жасынан ауыл молдасынан сабақ алады.
- Жеті жасынан өлеңге бейімділігін танытады.
- Зеректігін аңғарған Абай қамқорлығына алып, бағыт-бағдар береді.
Білім, тіл, өнер
Шәкәрім қысқа уақытта сауатын ашып, көне түрік, араб, парсы тілдерін меңгерді, кейін орыс тілін де еркін игерді. Араб, парсы, түрік тілдеріне қызығушылығына отбасындағы рухани орта ықпал етті: анасы Дәметкен (Төлебике) тарапынан тілдік-мәдени тәлім алса, әкесі Құдайберді ескі кітаптарды, қазақтың көне қисса-дастандарын, ақын-жыраулардың жырларын жатқа айтатын адам болғаны айтылады.
Тілдік көкжиегі
Түрік, араб, парсы, орыс тілдерін игеруі оған Шығыс пен Батыстың әдеби мұрасын тікелей танып, салыстыра оқуына жол ашты.
Өнерпаз болмысы
Домбыра тарту, гармоньда ойнау, ән салу, саятшылық, сурет салу секілді өнерлерге де көңіл бөлді.
Зиялы орта
Құнанбай ауылының білімдар ортасы және Абайдың тағылымы Шәкәрімнің азамат әрі ақын болып қалыптасуына ерекше әсер етті.
Негізгі еңбектері мен жанрлық өрісі
Шәкәрім — жарты ғасырдан астам уақытқа созылған шығармашылық ғұмырында әдебиеттің әр алуан жанрында өнімді еңбек еткен қаламгер. Оның қаламынан поэзия, поэма, философиялық толғам, тарихнамалық еңбек, прозалық туындылар туды.
Тарих және таным
- «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» (1911)
- «Үш анық» — философиялық ойлау жүйесін танытатын еңбек
- «Мұсылмандық шарты» (1911) — діни-этикалық танымды жүйелеу талпынысы
Эпика, лирика, драмаға жақын арналар
- «Қалқаман — Мамыр»
- «Еңлік — Кебек»
- «Жолсыз жаза, яки кез болған іс»
- «Әділ — Мария» романы
- «Нартайлақ — Айсұлу» поэмасы
Ақындық әуен: әндері
Шәкәрімнің сезімге толы жүрегінен әсем әуезді жиырмаға тарта ән туғаны айтылады. Соның ішінде «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Жастық туралы», «Анадан алғаш туғанымда» сияқты туындылар кең танылған.
Баспадан шығуы және жариялануы
Төңкеріске дейін Семейдегі «Жәрдем» баспасынан (1912) ақынның «Қазақ айнасы», «Қалқаман — Мамыр», «Жолсыз жаза», «Еңлік — Кебек» сияқты кітаптары жарық көрді. Жекелеген шығармалары сол дәуірдегі қазақ баспасөзінде жарияланып отырды.
Физулиден аударған «Ләйлі — Мәжнүн» дастаны 1922–1923 жылдары Ташкенттегі «Шолпан» журналында бірнеше нөмірде басылды, кейін 1935 жылы Алматыда жеке кітап болып жарық көрді. Ақынның бірқатар өлеңдері 1978 жылы Ленинградта шыққан «Поэты Казахстана» жинағында жарияланды.
Аудармалары және әлемдік әдебиетпен байланысы
Шәкәрім қазақ әдебиетінің шеңберінде ғана қалып қоймай, Шығыс, Батыс және орыс әдебиеті үлгілерін зерделеп, көркемдік өрнегін байытты. Әлемдік классиканы қазақ оқырманына таныстыру арқылы ұлттық мәдени кеңістікті кеңейтті.
Пушкиннен
- «Дубровский»
- «Боран»
Толстойдан
- «Асрхадон патша»
- «Үш сауал» және басқа әңгімелер
Басқа бағыттар
- Гарриет Бичер Стоу: «Том ағайдың балағаны»
- Физули: «Ләйлі — Мәжнүн» (нәзира үлгісімен, 1907)
Толстойға жақындығы
Шәкәрім Лев Толстой шығармашылығын аса жоғары бағалап, өзін ғұмыр бойы оның шәкірті санап, хат жазысып тұрғаны айтылады. Бұл байланыс оның адамгершілік, ар-ұждан, әділет туралы ойларының тереңдеуіне ықпал етті.
Ойшылдық өзегі: ар-ұждан, әділет, ағартушылық
Шәкәрім — қазақ поэзиясындағы философиялық арнаны тереңдеткен тұлғалардың бірі. Оның өлеңдерінде нақты өмір суреттері, табиғат әсемдігі, қоғам мен адам туралы толғаныс, моральдық өлшем мен ар қағидасы қатар өріледі. Кей тұста ой ағымы күрделі метафоралар мен символикаға, астарлы аллюзияларға сүйеніп, мағыналық қабаттарды молайтады.
Дидактика мен мінез сыншылдығы
«Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар», «Құмарлық» тәрізді өлеңдерінде жасандылықты, жағымсыз қылықты сынап, адамды адалдыққа, білімге, парасатқа шақырады. «Жастарға», «Арман», «Насихат» өлеңдерінде әртүрлі топ өкілдерінің ниет-мүддесін шеней отырып, қоғамдағы моральдық өлшемнің орнығуына назар аударады.
Дін және ақыл таразысы
Ақын дінді соқыр ұстанымға емес, ақылға салып түсінуге ұмтылды; дінді бұрмалаушыларды сынға алды. Бұл ұстаным оның ойшылдық келбетін айқындап, этикалық жауапкершілік тақырыбын күшейтті.
Қоғам, мәдениет, ғылым
Феодалдық-рулық орта мінезін жат көріп, патриархалдық кертартпалыққа қарсы күресте мәдениет пен ғылымға сүйенді. Халықтар достығы мен туыстығын қуаттап, озық үлгілерді игеруге үндеді.
1905 жылғы сапар және тарихи ізденіс
1905 жылы қажылық сапарға аттанып, Меккеге барған жолын ғылыми мақсатпен ұштастырады: Стамбул мен Париж кітапханаларында қазақ тарихына қатысты деректерді оқып, материал жинайды. Осы ізденістер «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» еңбегінің жазылуына негіз болды.
Мұра және бүгінгі мәні
Шәкәрім Абайдың жаңашылдық дәстүрін дамытып, қазақ әдебиетінде реалистік бағыттың тереңдеуіне үлес қосты. Оның шығармашылығы сан-салалы: онда көңілдің шат-шадыман әуені де, жанды тітіренткен трагизм де бар. Ақын ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр басындағы қазақ өміріндегі оқиғалар мен құбылыстарға үн қосып, заман тынысын көркем ой арқылы өрнектеді.
Қазіргі ұрпаққа аманат
Егемен ел ретінде рухани қазынаны қайта тану кезеңінде Шәкәрім мұрасын оқу — тек мәтінді меңгеру емес, оның ар-ұждан, адамгершілік, азаматтық жауапкершілік туралы терең ойларын ұғыну. Ақын шығармаларын мектепте және жоғары оқу орындарында жүйелі оқытып, мазмұндық қабаттарын талдау жас ұрпақты адалдыққа, ақылдылыққа, парасаттылыққа, биік адамдық мұраттарға тәрбиелеудің маңызды жолдарының бірі.
Әдеби әсер
Лирика мен эпиканың дамуына ықпал етіп, ауызша поэзиядан жазба әдебиетке өтудегі арнаны кеңейтті.
Рухани өлшем
Ар-ождан, әділет, адамдық қасиет тақырыптарын философиялық биікке көтерді.
Көпір қызметі
Шығыс пен Батыстың таңдаулы үлгілерін қазақ тілі мен танымына жақындатып жеткізді.
Бұл мәтін Шәкәрім Құдайбердіұлы туралы берілген деректерді редакциялық өңдеуден өткізіп, қайталанатын тұстарын ықшамдап, мағыналық құрылымын айқындау арқылы бірізді блог пішіміне келтірілді.