Б. з бұрынғы бірінші мыңжылдықтың басында мал шаруашылығы мен егіншіліктің едәуір дәрежеде қарқынды дамуы, кен өндірісінің жолға қойылуы сол қоғамдағы өндіргіш күштің дамуын басып озды
Өндіргіш күштердің серпіні және көшпелі шаруашылыққа көшу
Біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықтың басында мал шаруашылығы мен егіншілік айтарлықтай қарқын алып, кен өндіру жүйелене бастады. Темірді игеру және одан әртүрлі еңбек құралдарын жасау өндіргіш күштердің дамуын күрт жеделдетті.
Қазақстан аумағын мекендеген тайпалар санының өсуі мен өндіріс деңгейі арасында теңсіздік байқалды. Мал санының көбеюі тұрақты үрдіске айналып, тұрмыс пен әл-ауқаттың негізгі тірегі мал өнімдері болды. Соған сәйкес қоғамға жаңа өндірістік қатынастар қажет еді.
Бірінші жол: егіншілікті кеңейту
Егіс көлемін бірнеше есе ұлғайтып, мал басын көбейте отырып қыстық шөпті мол дайындау ұсынылды. Алайда Қазақстанның табиғаты мен климаты бұл бағытқа толық сәйкес келмеді: суармалы егіншілікті кең көлемде дамытуға қажетті суландыру жүйелері жеткіліксіз болды.
Екінші жол: интенсивті көшпелі мал шаруашылығы
Малды қысы-жазы далада жаятын көшпелі үлгі кең аумақ пен табиғи жағдайларға әлдеқайда үйлесімді еді. Еуразия далалары тұрғындарының тарихи тәжірибесі Ұлы дала кеңістігінде өмір сүрудің тиімді тәсілі ретінде көшпеліліктің орныққанын көрсетті.
Көшпелілікке ауысудың тарихи маңызы
Қола дәуірінің соңғы кезеңінде басталған көшпелі мал шаруашылығына көшу ежелгі Қазақстан тайпаларының дамуындағы жаңа кезеңмен байланысты. Шаруашылық эволюциясының нәтижесінде б.з.д. I мыңжылдықтың басында Қазақстан аумағында алғашқы көшпелі тайпалар қалыптаса бастады.
Б.з.д. I мыңжылдықтың алғашқы ғасырларында кең-байтақ дала мен шөлейт өңірлерде жартылай көшпелі мал шаруашылығы негізгі шаруашылық түріне айналды.
Темір дәуірі және шаруашылықтың қайта құрылуы
Ерте темір дәуіріндегі Қазақстан тайпаларының тарихын зерттеуде жазба деректердің орны ерекше. Бұл мәліметтер Қазақстан аумағындағы тайпалардың темірден бұйым жасауды игеріп, қуатты тайпалық одақтар құрғанын көрсетеді. Темірді игеру — өндіргіш күштер дамуының ірі төңкерістерінің бірі.
Андрон мәдениетінің Нұра кезеңінен бастау алған мал шаруашылығы Алакөл–Атасу кезеңінде малды көшіп жаюға бет бұрды. Демек, көшпелі мал шаруашылығының негіздері б.з.д. I мыңжылдықтың басында қалыптаса бастағанын айтуға жеткілікті негіз бар.
Көшпелі шаруашылыққа бейім түліктер
Бұл кезеңде қолға үйретіліп өсірілген малдардың ішінде жылқы, түйе және қой саны артты. Жыл мезгілі мен жайылымға қарай жиі көшу қалыпты дағдыға айналды. Аталған үш түлік көшпелі өмірге төзімділігімен ерекшеленеді.
Ал ірі қара ұзақ көшке ілесе алмайды және қыста тебіндеп жайыла бермейді. Сондықтан сиыр малы негізінен отырықшы қауымдарда көбірек өсірілді.
Мәдени жадтағы түліктің орны
Жылқы, түйе, қойдың көшпелілер қоғамындағы мәні халық ауыз әдебиетінде, тұрмыс-салт жырларында айқын көрінеді. Қазақта баланы еркелеткенде «ботақаным», «құлыным», «қошақаным» деу жиі кездеседі. Ал «бұзауым», «лағым» тіркестері тұрмыста дөрекілеу естіледі.
Бұл — көшпелі өмір салты мен құндылықтарының тіл мен мәдениетке сіңгенінің бір көрінісі.
Көшпенділер өркениеті: кеңістік, жаңалық және қоғамдық тәртіп
Еуразияның Ұлы даласын мекендеп қана қоймай, оның ұлан-байтақ кеңістігін еркін игере білген тайпалар көшпенділердің ұлы өркениетін қалыптастырды. Олар табиғи байлық пен географиялық мүмкіндіктерді көшпелі шаруашылыққа икемді пайдаланды.
Әсіресе жылқыны көлікке де, тағамға да, тұрмысқа да тиімді жаратқан көшпелі тайпалар жылқымен байланысты жаңалықтарды кең таратты. Ат әбзелдері мен жылқыдан алынатын тағам түрлері уақыт өте өзге өркениеттерге де әсер етті.
Жер қатынастары
Көшпелілерде жерге жеке меншік болмады: жер бүкіл тайпа мен қауымның ортақ меншігі саналды. Көшіп-қону мен жайылым тәртібін тайпа басшылары реттеп отырды.
Байлық өлшемі
Байлық пен бедел мал санына, әсіресе жылқының көптігіне байланысты бағаланды.
Саяси ұйым
Маңызды мәселелерді шешу үшін ақсақалдар кеңесі құрылды. Тайпалардың бірігуі экономикалық және саяси себептерге байланысты жүріп, тайпалық одақтар пайда болды.
Көшпелілерге берілген әділетсіз бағалар және бүгінгі көзқарас
Ұзақ уақыт бойы көшпелілер өркениетіне моноцентристік, еуроцентристік және шовинистік көзқарастар үстем болды. Сол себепті Еуразия далаларының тұрғындары «жабайы», «тағылық» тұрмыста өмір сүрген, мәдениет пен білімнен шет қалған қауым ретінде сипатталды; тіпті «көшпелілер өркениеті» ұғымы да кең қолданылмады.
Тәуелсіздік алғаннан кейін бұл көзқарастарға батыл қарсы дәлелдер ұсынылып келеді. Көшпенділер мәдениетінің әлемдік өркениеттің құрамдас бөлігі екені тарихи және археологиялық деректермен, отандық зерттеушілердің еңбектерімен негізделуде.
Қақтығыстар, билік және тайпалық одақтардың қалыптасуы
Малы көп бай-шонжарлар тайпаларымен бірге жайылымдарды үнемі ауыстырып, ықпалды күшке айналды. Мал және жайылым үшін тайпалар арасында қақтығыстар жиілеп, соғыс олжасы арқылы әскербасылар байып, беделі артты. Уақыт өте олар бейбіт кезде де билік жүргізе бастады.
Тонаушылық соғыстардың күшеюі мен шаруашылық мүмкіндіктерінің ұлғаюы бірнеше тайпаның бірігуін қажет етті. Осылайша экономикалық және саяси алғышарттар тайпалық одақтардың құрылуына жол ашты.
Сақтар туралы деректер және тайпалық топтар
Б.з.д. VIII–IV ғасырларда өмір сүрген сақ тайпалары туралы археологиялық материалдармен қатар жазба деректер де мол. Олар ежелгі иран және грек мәтіндерінде, «Авестада» және басқа да дереккөздерде сақтар, азиялық скифтер, жүйрік атты турлар сияқты атаулармен кездеседі.
Сақ тайпаларының үш тобы
- Теңіздің арғы жағындағы сақтар (парадарайа).
- Шошақ бөрікті сақтар (тиграхауда).
- Хаома сусынын дайындайтын сақтар (хаумаварга).
Аймақтық атаулар мен көрші тайпалар
Сырдария бойы мен Арал маңын мекендеген сақ тайпалары деректерде массагеттер деп аталады. Сонымен қатар солтүстік дохтар (дайлар), батыста савроматтар, орталықта исседондар, солтүстік-шығыста аримаспылар туралы мәліметтер кездеседі.
«Авестада» Ирандағы отырықшы мал өсірушілер мен егіншілермен бірге қазіргі Орта Азия мен Қазақстан аумағын мекендеген көшпелілер де аталады; онда олар жинақталған түрде турлар деген атаумен беріледі.
Дарийдің Бехистун жазбасынан
Парсы патшасы Дарий теңіздің арғы жағындағы сақтарға жорық жасағанын, «шошақ бөрік киетін» елді бағындырғанын, көсемдерінің бірі — Скунханы тұтқындап, өз әмірімен жаңа басшы тағайындағанын баяндайды.
Геродоттың сипаттамасы
Геродот массагеттердің көптігі мен жауынгерлігін ерекше атап өтеді: олар садақ тартып, найзамен шайқасады; алтын мен мысты кең қолданады; егін екпей, мал өнімдерімен және өзен балығымен қоректенеді; күнге табынып, құрбандыққа жылқы шалатынын жазады.
Сақтардың шаруашылығы, тұрмысы және әскери қуаты
Мал шаруашылығы және егіншілік
Сақ тайпалары көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Негізгі түліктері — жылқы, қой, түйе. Өзен аңғарлары мен суы мол өңірлерде егіншілік те дамыды.
Сақ мал шаруашылығының басты бағыты қой өсіру болды. Мұны көптеген обалардан табылған қой бейнелері мен әдет-ғұрыптық ет қалдықтары дәлелдейді. Қойдың еті мен сүтімен қатар жүнінен киіз басып, арқан есіп, жіп иірді.
Киіз мәдениеті және тұрмыстық өндіріс
Бесшатыр қорғандарынан табылған заттар сақтардың киіздің сан алуан түрін жасағанын көрсетеді: киіз үй жабдықтары, төсеніштер, сәндік бұйымдар.
Қыш ыдыстар, еңбек құралдары, тұрмыстық заттар өрнекпен безендіріліп, жоғары деңгейде өндірілді. Доңғалақты көлік те кең тарады: екі, төрт, алты доңғалақты арбалар және арба үстіне орнатылған көшпелі киіз үйлер пайдаланылды.
Жылқының орны
Көшпелі малшы әрі жауынгер сақтардың өмірінде жылқы шешуші рөл атқарды. Аса ірі, жүйрік аттарға көсемдер мен даңқты жауынгерлер мінді. Кейде жылқы жауынгердің жеке меншігі саналып, иесі қайтыс болғанда мола басында бауыздалып, бірге жерленді.
Батыс және Оңтүстік Қазақстанның далалы-шөлді аймақтарында түйе өсіру кең дамыды, ал ірі қара аз өсірілді.
Соғыстар мен тарихи оқиғалар
Деректерде сақтар батыл, жауынгер халық ретінде аталады; ерлердің көп уақыты ат үстінде өтті. Геродот сақтарды тамаша мерген деп сипаттайды.
Парсы патшасы Кир сақ жеріне басып кіргенімен, Сырдариядан өткен тұста сақтардың әйел патшасы Томирис парсыларды күйрете жеңіп, Кирді өлтіреді деген дерек кең тараған.
Б.з.д. 519–518 жылдары I Дарий сақтарға жорық жасап, Ширақ атты жас бақташы парсы әскерін сусыз шөлге бастап апарып, шығынға ұшыратқаны айтылады.
Б.з.д. IV ғасырда Александр Македонский әскерлері Орта Азияға келіп, бірақ сақ жауынгерлерін толық бағындыра алмай, Сырдарияға жетер-жетпестен кері қайтуға мәжбүр болғаны баяндалады.
Сақ қоғамы: билік, әлеуметтік құрылым және «аңдық стиль»
Саяси құрылым
Сақ мемлекетінің саяси құрылысы әскери демократияға негізделді. Елді тайпа мүшелері сайлаған көсем-патша басқарды: ол әрі бас қолбасшы, әрі келіссөз жүргізуші болды және жайылымдық өмірді реттеуге араласты.
Кейбір деректерде Томирис, Зарина сияқты әйелдердің де тайпа көсемі болып сайланғаны айтылады.
Әлеуметтік жіктелу
Сақ қоғамында үш топ айқындалды: жауынгерлер, абыздар, және қауым адамдары (малшылар мен егіншілер).
Қоғамдық ұйымдасу тізбегі: патраномия (10–20 отбасылық топ) → көшпелі қауым → тайпа → тайпалар одағы.
Қолөнер, металл өңдеу және «аңдық стиль»
Сақ тайпаларында металл өндірісі мен өңдеу кәсібі жоғары дамыды. Қоладан қару-жарақ, ат әбзелдері, еңбек құралдары мен тұрмыстық бұйымдар жасалды. Саздан әсем үлгідегі қыш ыдыстар күйдірілді.
Сақ шеберлерінің өнері «аңдық стиль» деп аталды: негізгі тақырып — жануарларды бейнелеу. Бұл көркем дәстүр Сібірге, Қазақстанға, Орта Азияға және Еуропаға кең тарады.
Жылқы, бұғы, қой, тау барысы, жолбарыс, қасқыр сияқты бейнелер тек сән үшін емес, мағыналық рәміз ретінде қолданылды. Мысалы, қару-жарақтағы жолбарыс бейнесі жауынгерге күш беріп, жеңіске бастайды деген сенім болған.
Материалдық мәдениеттің сабақтастығы
Сақтардың материалдық мәдениеті кейінгі халықтардың тұрмысынан да көрініс тапты. Ұзын балақты шалбар, қысқа жеңді көйлек, әшекейлі киім үлгілері осы дәстүрдің жалғасы ретінде аталады. Қазақтың мәсісі, киіз қалпағы мен бөрік үлгілерінің де терең тарихи тамыры бар.
Қалалар, археология және «Алтын адам»
Сақ дәуіріндегі қалалық орталықтар
Сақ тайпаларында қалалар да болған. Солардың бірі — Қызылордадан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 300 шақырым жердегі Шырық-Рабат. Бұл қала апасиактар тайпасының астанасы ретінде белгілі.
Негізгі археологиялық ескерткіштер
- Жетісу: Бесшатыр обалары, Есік обасы
- Шығыс Қазақстан: Шілікті аңғары, Бұқтырма жағалауы (Патша обалары)
- Орталық Қазақстан: Тасмола мәдениетінің мұртты обалары
- Батыс Қазақстан: Сынтас, Бесоба қорымдары
- Төменгі Сырдария, Шығыс Арал маңы: Ұйғарақ, Оңтүстік Түгіскен
Есік қорғаны және «Алтын адам»
Әлемге ең кең танылған олжа — Есік қорғанынан табылған «Алтын адам». Алматы облысындағы Есік қаласы маңынан табылған бұл ескерткіш Жетісудағы патша сақтарының ең көрнекті жәдігерлерінің бірі саналады.
Жерленген адам, шамасы, 17–18 жастағы сақ ханзадасы. Жерлеу салтына сай оған толық киім кигізіліп, қару-жарақ тағылған. Бас киімінен бастап сырт киімі мен белбеуіне дейін алтынмен апталған, алтын бөлшектерінің саны 4 мыңнан асады.
Оң жағында ағаш қыны бар темір семсер, сол жағында бұлан мен ат пішініндегі алтын тіліктер жапсырылған, қайыспен қапталған темір ақинақ болғаны сипатталады. Сәукеленің маңдайындағы арқарлар мен тұлпарлар аса шеберлікпен жасалған.
Мәйіт маңынан табылған жазуы бар күміс тостаған сақ мәдениетінің биік деңгейін айқындай түседі.
Ұлы дала мәдениеті және мемлекеттену үрдісі
Анахарсис және далалық интеллектуалдық мұра
Сақ дәуірінің көрнекті тұлғаларының бірі — философ Анахарсис. Ол б.з.д. VI ғасырда өмір сүріп, сақ тайпасынан шыққанымен, Ежелгі Грекия кеңістігінде танылған ойшыл ретінде сипатталады. Аристотель «Никомах этикасында» Анахарсиске сілтеме жасайды, ал Диогеннің еңбегінде оған арнайы бөлім арналған.
Өз алдына мәдениет ошағы
Қытай өзендері мен Дунай аралығындағы Ұлы дала мәдениеті — өзіндік ерекшелігі бар дербес мәдениет ошағы екендігін сақ дәуірі айқын көрсетеді. Ол Ніл, Тигр–Евфрат, Хуанхэ, Үнді өзендері бойындағы ірі мәдени ошақтармен қатар, Сырдария мен Амудария алаптарындағы тарихи үдерістермен де сабақтасып дамыды.
Географиялық тұрғыдан бұл мәдениет ошағы Азия мен Еуропа шекарасына жақын орналасып, бастапқыда өзіндік этномәдени сипатымен ерекшеленіп, кейін басқа мәдениеттермен тығыз ықпалдасты.
Ірі саяси бірлестіктердің пайда болуы
Б.з.д. VIII–V ғасырлардағы көшпелілер көрші тайпалармен және мемлекеттермен экономикалық-саяси қатынастар орнатып отырды. Бұл байланыстар көшпелі шаруашылық мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға, егіншілік, қолөнер және сауданың дамуына әсер етті.
Нәтижесінде б.з.д. IV–III ғасырларда Қазақстанның жекелеген өңірлерінде және көршілес аумақтарда біршама тұрақты әрі ірі саяси бірлестіктер қалыптасты. Солардың қатарында Үйсін және Қаңлы бірлестіктері аталады; соңғы деректер олардың мемлекеттік деңгейге жақындағанын көрсетеді. Демек, б.з.д. III ғасырдан бастап қазіргі Қазақстан аумағында Үйсіндер мен Қаңлылар мемлекеті болды деуге негіз бар.
Үйсіндер: аумақ, билік және тұрмыс
Қазақстан аумағындағы алғашқы тайпалық бірлестіктердің бірі — үйсіндер. «Үйсін» (қытай деректерінде «усун») атауының этимологиясы әлі толық анықталмаған; ол иероглифтік жазбаларда кездеседі және дыбысталуы қазақ құрамындағы үйсін тайпасының атауымен сәйкес келеді.
Жетісудағы сақ-тиграхаудаларды ығыстырған үйсіндер Қазақстанға Орталық Азиядан б.з.д. III ғасырларда келді. Олардың негізгі қоныстанған аумағы Іле, Шу және Талас өзендері бойы болды.
Жазба деректер және халық саны
Үйсіндер туралы алғашқы нақты жазба деректер б.з.д. II ғасырдың соңынан бастап кездеседі. Жетісуға келген қытай саяхатшысы Чжан Цянь үйсіндердің ғұндарға ұқсастығын және алғашында ғұндарға тәуелді болғанын хабарлайды.
Чжан Цянь деректерінде үйсіндердің халық саны 630 мың, үй саны 120 мың, әскер саны 180 мың деп беріледі. Жоғары билеуші гуньмо аталды.
Астана және саяси өзгерістер
Үйсін гуньмосының астанасы Ыстықкөл маңындағы Чигу-Чэн (Қызыл аңғар) қаласында орналасқаны айтылады. Орда маңында басқа да бекіністер мен елді мекендер болған.
Б.з.д. 73 жылы үйсін мемлекеті үш бөлікке — шығыс, орталық және батысқа бөлінді.
Дипломатия, неке одақтары және Жібек жолы
Үйсіндер көрші мемлекеттермен одақтастық қатынастарды неке байланыстары арқылы да нығайтты. Мысалы, деректерде үйсін гуньмосы Ван-Гуйми қызын Куги әміршісі Гянь-бинге бергені, ал б.з.д. 107 жылы Қытайдың Юань-Фын сарайынан князьдің қызы Си Гюнь үйсін билеушісіне ұзатылғаны айтылады.
Жетісу аумағы арқылы өткен Ұлы Жібек жолының тармақтары сауда-экономикалық байланыстардың дамуына ықпал етті.
Шаруашылық
Қытай деректерінде үйсіндердің көшпелі мал шаруашылығымен айналысқаны айтылады: олар шөбі шүйгін, суы мол жер іздеп, малмен бірге бір өңірден екінші өңірге көшіп-қонып жүрген.
Жылқының көп болғаны ерекше көрсетіледі: бай адамдардың 4000–5000-ға дейін жылқысы болғаны жазылады. Сонымен бірге үйсіндер қой, жылқы, ешкі, сиыр және түйе өсірді.
Археологиялық деректер үйсіндердің егіншілікпен де айналысқанын дәлелдейді.
Қоныс және жерлеу салты
Үйсіндердің баспаналары шикі кірпіштен (кесектен) салынды. Үй маңында мал қамайтын қора орналасты; бір ауылда ондаған үй болған.
Жерлеуде қабір шұңқырының бүйірінен үңгіп қуыс қазу тәсілі тарады: мәйіт сол қуысқа қойылып, басы батысқа қаратылып шалқасынан жатқызылды. Жанына тамақ, ыдыс-аяқ, қару-жарақ және бағалы әшекейлер қоса көмілді. Тайпа көсемдері үшін үлкен қорғандар тұрғызылды.
Жеке меншік және мемлекеттік деңгей
Үйсін қоғамында малға ғана емес, жерге де жеке меншік белгілері орныға бастағаны айтылады. Жазба және археологиялық деректер үйсін қоғамының мемлекеттік дәрежеге жеткенін көрсетеді.
Археологиялық ескерткіштер және өнер
Үйсіндер дәуіріне жататын ескерткіштер қатарына Қызылқайнар, Өтеген, Қызылкене, Алтынемел, Қаратұма, Талғар, Ақтас, Қалқан және басқа да қоныстар мен қорымдар жатады.
Табылған бұйымдардың көркемдік деңгейі жоғары. Мысалы, Қарғалыдан табылған тәж тәрізді әшекейлі бас киімдегі бейнелер Ыстықкөл маңындағы қабірден табылған сақ көсемінің бас киіміне ұқсас: бір-біріне қараған қос қанатты тұлпарлар, олардың соңындағы аңдар мен адамдар, барыс үстінде шауып келе жатқан көріністер ерекше мәнермен берілген.