Қылмыстың жәбірленушісі
Бұл мәтінде Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіндегі мемлекеттік билік институттарының беделі мен қызметін қорғауға бағытталған нормалар қарастырылады. Негізгі назар — Қазақстан Республикасы Президентінің, Парламент депутатының ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұғу, сондай-ақ өкімет өкілін қорлау және олардың қызметіне кедергі келтіру үшін белгіленген қылмыстық жауаптылыққа аударылады.
Назар аударатын жайт
Қоғамдық-саяси пікірталас аясында айтылған сын пікірлердің бірқатары арнайы ескертпелер арқылы қылмыстық жауаптылықтан тыс қалатыны бөлек көрсетіледі.
Қазақстан Республикасы Президентінің ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі жасау (ҚК 318-бап)
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес Президент — мемлекеттің басшысы, ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға. Президент халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі болып табылады (Конституцияның 40-бабының 1, 2-тармақтары).
Конституцияда Президенттің ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмайтыны, сондай-ақ Президент пен оның отбасының қауіпсіздігі мен қызмет көрсетілуі мемлекет есебінен қамтамасыз етілетіні бекітілген (46-бап). Осы конституциялық кепілдіктерге сай Қылмыстық кодексте Президенттің ар-ұжданы мен қадір-қасиетін қорғауға және оның қызметіне кедергі келтіруге қарсы әрекеттер үшін арнайы жауаптылық көзделген.
Тікелей объект
Президенттің басқару қызметіне байланысты ар-ұжданы мен қадір-қасиетін қорғау жөніндегі қоғамдық қатынастар.
Жәбірленуші
Республика Президенті және оның жақын туыстары.
Субъект
16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам.
Объективтік жағы: қандай әрекеттер жатады?
Президентті жария түрде қорлау
Бұл — басқа адамның немесе көпшіліктің көзінше Президентке әдепсіз сөздермен тіл тигізу, шектен шыққан арсыз қимылдар жасау немесе қоғамдық мінез-құлық қағидаларына қайшы өзге де әрекеттер арқылы қорлау (ауызша не жазбаша түрде).
Ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұғу
Бұл — Президент туралы шындыққа сәйкес келмейтін жалған мәлімет тарату, оны жұрт алдында масқаралайтын, беделін түсіретін жала сипатындағы лақаптарды айту немесе тарату, сондай-ақ соған ұқсас өзге әрекеттер.
Құрамы
Қылмыс формальдық құрамға жатады: Президентті жария түрде қорлаған немесе ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұққан сәттен бастап аяқталған деп танылады.
Субъективтік жағы
Тікелей қасақаналықпен жасалады. Ниет әрекетті саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.
Ауырлататын түрі: БАҚ арқылы жасалу (318-баптың 2-тармағы)
Егер дәл осы әрекеттер бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану арқылы жасалса, жауаптылық ауырлайды. Бұқаралық ақпарат құралдарына газет, журнал, радио, телехабар және көпшілікке арналған басқа да құралдар жатады.
Қызметіне кедергі жасау мақсатындағы ықпал ету (318-баптың 3-тармағы)
318-баптың 3-тармағында Президенттің өз міндеттерін атқаруына кедергі жасау мақсатында оған немесе оның жақын туыстарына қандай да бір нысанда ықпал ету үшін жауаптылық көзделеді. Бұл жерде шешуші белгі — қылмыстың мақсаты: Президенттің қызметін жүзеге асыруына кедергі келтіру.
Жақын туыстар
Мәтінде жақын туыстар ретінде: аға-іні, қарындас, нағашы, күйеу бала, құда, сондай-ақ жұбайының осындай жақын туыстары көрсетіледі.
Ықпал етудің ықтимал нысандары
Туыстық не таныстықты пайдалану, жалған хабар жеткізу, сенімге қиянат жасау және өзге де психологиялық немесе ұйымдастырушылық ықпал ету тәсілдері.
Ескерту: сын пікір үшін қылмыстық жауаптылық туындамайды
318-баптың ескертуіне сәйкес Президент жүргізіп отырған саясат туралы сын тұрғысынан айтылған жария сөздер осы бап бойынша қылмыстық жауапқа тартуға негіз болмайды.
Депутаттың ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі жасау (ҚК 319-бап)
Тікелей объект және жәбірленуші
Бұл қылмыстың тікелей объектісі — Қазақстан Республикасы Парламентінің заң шығару қызметіне байланысты депутаттың ар-ұжданы мен қадір-қасиетін қорғау жөніндегі қоғамдық қатынастар. Жәбірленуші — Республика Парламентінің депутаты.
318-баппен ұқсастығы
Объективтік жағы, субъектісі, субъективтік жағы, сондай-ақ ауырлататын және аса ауырлататын түрлері бойынша 319-баптағы белгілер 318-баптағы құрамға ұқсас.
Негізгі айырмашылық
Айырмашылық — жәбірленуші тұлғада: 318-бапта жәбірленуші Президент болса, 319-бапта — Парламент депутаты.
Қолданылу шегі
Депутатты қорлау немесе оның ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұғу депутаттық міндеттерін атқару кезінде немесе соған байланысты жүзеге асырылуы тиіс. Егер бұл байланыс болмаса, әрекет жеке адамға қарсы қылмыс ретінде саралануы мүмкін.
Ескерту: депутаттық қызмет туралы сын
319-баптың ескертуіне сәйкес Парламент депутатының депутаттық қызметі туралы сын тұрғысынан айтылған жария сөздер осы бап бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.
Өкімет өкілін қорлау (ҚК 320-бап)
Қандай жағдайлар қамтылады?
320-бап қызметтік міндеттерін орындап жүрген кезде немесе сол міндеттерді орындауына байланысты өкімет өкілін жария түрде қорлағаны үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді.
Тікелей объект
Өкімет өкілінің заңды қызметі (қызметтік міндеттерін атқаруына байланысты).
Қосымша объект
Өкімет өкілінің беделі мен абыройы.
Субъект
16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам.
Объективтік жағы: жария қорлау ұғымы
Өкімет өкілін қорлау деп оның беделін, абыройын, адамгершілік қадірін көпшілік алдында аяққа басатын және масқаралайтын әрекеттер танылады. Бұған өкімет өкілі туралы ауызша немесе жазбаша түрде (көзінше не сыртынан), сондай-ақ баспасөз құралдарын пайдаланып, даттайтын немесе беделін түсіретін әрекеттер жатады.
Міндетті белгі
Қорлау өкімет өкілінің қызметтік міндетін атқару кезінде немесе оны атқаруына байланысты жасалуы тиіс. Яғни әрекеттің себебі өкімет өкілінің өз қызметін жүзеге асыруына тікелей қатысты болуы қажет.
Жариялылық талабы
Қорлау көпшілік алдында жасалуы қажет: бөтен адамның көріп-естуі немесе бір топ адамның куә болуы жеткілікті. Басқа бір адамның көзінше жасалған қорлау да жария қорлау болып есептеледі.
Жазбаша қорлау
Баспасөз немесе өзге де жария ақпарат арналары арқылы көпшілікке мәлім болған қорлау сипатындағы жазбаша мәліметтер жазбаша қорлауға жатады.
Субъективтік жағы
Бұл қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалады: кінәлі адам өкімет өкілін оның қызметтік міндеттерін орындауына байланысты көпшілік алдында қорлағанын түсінеді, соған саналы түрде жол береді және беделін түсіруді қалайды.
Ескерту: “өкімет өкілі” ұғымы
320-баптың ескертуіне сәйкес өкімет өкілдері деп қызмет жағынан тәуелсіз адамдарға қатысты заңда белгіленген тәртіппен өкім ету өкілеттігі берілген мемлекеттік органның лауазымды тұлғалары танылады.
Ескерту: қызметтік жұмыс туралы сын
Өкімет өкілінің қызметтік жұмысы туралы сын тұрғысынан айтылған жария сөздер 320-бап бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.
Қорытынды
ҚК-тің 318–320-баптары мемлекеттік биліктің конституциялық негіздерін, лауазымды тұлғалардың беделін және олардың заңды қызметін қорғауға бағытталған. Сонымен қатар заң қоғамдық пікір білдіру еркіндігін шектен тыс тарылтпау үшін саясат пен қызмет туралы сын тұрғысындағы жария пікірлерге қатысты арнайы ескертпелерді қамтиды.