Патриархтық теория
Мемлекет ұғымы: мәні және қолданылу аясы
«Мемлекет» ұғымы екі мағынада қолданылады. Кең мағынасында ол ірі әлеуметтік топтың ұйымын білдіріп, халық, қоғам, ел сияқты түсініктермен үндеседі. Тар мағынасында басқару құрылымының, мемлекеттік аппараттың жиынтығын білдіріп, үкімет, әкімшілік ұғымдарына жақын келеді.
Саясаттануда, әдетте, мемлекет ұғымы тар мағынасында қолданылады. Алдағы талдауда біз де осы көзқарасты ұстанамыз.
Мемлекеттің саяси жүйедегі орны
Мемлекет — саяси жүйенің басты элементі, оның негізгі ұйымы. Ол қажет болған жағдайда арнаулы күштеу органдарын пайдалана отырып, өз аумағында тұратын адамдардың мүддесін қорғауға тиіс. Сонымен бірге қоғамдағы қатынастарды құқықтық ережелер арқылы реттейтін қоғамдық механизм ретінде әрекет етеді.
Мемлекеттің пайда болуы туралы түсініктер
Мемлекет алғашқы қауымдық қоғамда болған жоқ. Ол құлиеленушілік қоғамда дүниеге келді. Оның пайда болуы мен мәнін түсіндіретін көзқарастар көп, олардың ішінде кең тараған негізгі теориялар төмендегідей.
Теологиялық теория
А. Августин мен Ф. Аквинский мемлекеттің пайда болуын Құдай құдіретімен түсіндірді.
Патриархтық теория
XVIII ғасырдағы ағылшын ойшылы Роберт Филмер мемлекет руының тайпаға, тайпалардың ірі қауымдастыққа, ал олардың біртіндеп мемлекетке дейін бірігуі нәтижесінде қалыптасты деп санады. Осыған ұқсас идеяны Аристотель де айтқан.
Қоғамдық келісім теориясы
Т. Гоббс, Г. Гроций, Ж. Ж. Руссо пікірінше, мемлекет егемен билеуші мен оған бағынышты адамдар арасындағы келісімнің арқасында пайда болды.
Зорлық жасау теориясы
Е. Дюринг, Л. Гумплович, К. Каутский мемлекет бір елдің екінші елді басып алуы нәтижесінде туып, қалыптасқан қатынастарды реттеу қажеттігінен пайда болды деп пайымдады.
Психологиялық теория
Бұл теория адамның бойында бағыну мен құлшылық етуге деген қажеттілік ежелден бар деп түсіндіреді.
Марксистік теория
Мемлекеттің пайда болуын жеке меншіктің және таптардың қалыптасуымен байланыстырады. Бұл көзқарас бойынша мемлекет экономикалық тұрғыдан үстем таптың саяси үстемдігін қамтамасыз ету және басқа таптардың қарсылығын басу үшін керек.
Ф. Энгельс: мемлекет әрдайым ең қуатты, экономикалық жағынан үстем таптың мемлекеті; сол тап мемлекеттің көмегімен саяси жағынан да үстемдікке ие болып, езілген тапты басып-жаныштау мен қанау үшін жаңа құралдарға ие болады деп жазды.
(К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, 21-том, 171-бет)
Қазіргі шетелдік зерттеушілердің көзқарасы
Қазіргі бірқатар зерттеушілер мемлекеттің мәнін таптық күресті бітістіру, қоғамдық шиеленістерді татуластыру қызметімен байланыстырады. Бұл ұстанымда мемлекет барлық халық пен ұлт мүддесіне сай келетін қоғамдық тәртіпті қалыптастыратын ұйым әрі құрал ретінде қарастырылады. Қоғамға қауіпті әлеуметтік қайшылықтарды асқындырмай, оларды саяси жолмен шешу үшін мемлекет негізгі әлеуметтік топтар арасындағы қатынастарға белсене араласып, әділ төреші рөлін атқаруы тиіс делінеді.
Қорытынды анықтама
Сонымен, мемлекет деп белгілі бір аумақ шеңберінде адамдардың әлеуметтік топтар, таптар және бірлестіктер арасындағы қатынастары мен қызметін ұйымдастыратын, бақылайтын және құқықтық нормалар арқылы реттейтін қоғамның саяси жүйесіндегі негізгі элементті айтамыз.