Айналыстағы ақша массасын реттеудің біршама ыңғайлы әдісі - ашық нарықтағы операциялар
Банк ұғымы және банктік қызмет
Банк — Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің лицензиясы негізінде банктік қызметті жүзеге асыратын коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға. Банктік қызмет — Ұлттық банктің лицензиясына сәйкес банктік операцияларды орындау.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі: мәртебесі мен рөлі
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі — елдің орталық банкі. Ол басқа мемлекеттердің орталық банктерімен және халықаралық қаржы ұйымдарымен өзара қатынаста Қазақстан Республикасының мүддесін қорғайды.
Орталық рөлдер
- Эмиссиялық, резервтік, кассалық және есеп айырысу орталығы
- Норма шығару және бақылау жасау құқығы
- «Банктердің банкі» рөлі
Басқару және есеп беру
Ұлттық банк — жоғары басқару органы бар мемлекеттік біртұтас орган. Оның бір ғана қол қоюшысы және жарғылық қордың иесі бар. Ұлттық банк тек Қазақстан Республикасының Президентіне есеп береді.
Басты міндет және негізгі қызметтер
ҚР Ұлттық банкінің басты міндеті — ұлттық валюта теңгенің ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Негізгі қызметтер
- Ақша массасының көлемін реттеу арқылы ақша-несие саясатын жүргізу
- Ақша эмиссиясын жүзеге асыру
- Банктерге және ұйымдарға несие беру
- Қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру
- Инвестициялық қызмет
- Екінші деңгейлі банктердің қызметін бақылау және қадағалау
- Валюталық реттеу және валюталық резервтерді сақтау
- Басқа да міндеттер мен функцияларды орындау
Ақша-несие саясаты: мақсат және құралдар
ҚР Ұлттық банкінің ақша-несие саясатының негізгі мақсаты — ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету, яғни оның сатып алу қабілетін және жетекші шетел валюталарына қатысты айырбас бағамын қолдау.
Пайыз саясаты
Есептік мөлшерлеме арқылы банктердің қарыз алу ынтасын және несие көлемін реттеу.
Міндетті резервтер
Міндетті резерв нормасы арқылы ақша массасын өзгертуге ықпал ету.
Ашық нарық операциялары
Мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу/сату арқылы өтімділікті басқару.
Несие беру
Банктерге және Үкіметке берілетін несиелер арқылы нарықтағы ақша айналымына әсер ету.
Валюталық интервенция
Валюталық нарықта операциялар жүргізу арқылы айырбас бағамына ықпал ету.
Эмиссия: мазмұны және нысандары
Эмиссия — мемлекеттік банкноталар, монеталар және бағалы қағаздарды шығару процесі. Ол қолма-қол және қолма-қолсыз нысанда жүзеге асырылуы мүмкін.
Қолма-қол эмиссия
Айналысқа нақты ақша шығару арқылы іске асады.
Қолма-қолсыз эмиссия
Депозиттік-қарыздық операциялар процесінде қалыптасады.
Мысал дерек
Берілген мәліметке сәйкес, 2006 жылы Ұлттық банктің эмиссиясы 491,7 млрд теңгені құрап, 54,9% өсім көрсеткен.
Ақша массасын реттеу тетіктері
Есептік мөлшерлеме
Ұлттық банк есептік мөлшерлемені өзгерту арқылы банктердің қарыз алу белсенділігіне ықпал етеді. Мөлшерлемені арттыру несие көлемінің қысқаруына әсер етіп, соның негізінде жалпы экономикадағы ақша айналысын реттеуге мүмкіндік береді.
Міндетті резерв нормасы
Міндетті резерв сомасы мен несиелік операциялар көлемі өзара тығыз байланысты. Осы норманы өзгерту арқылы Ұлттық банк айналыстағы ақша массасына әсер етеді.
Ашық нарықтағы операциялар
Ақша массасын реттеудің ыңғайлы әдістерінің бірі — ашық нарықтағы операциялар. Ақша эмиссиясын шектеу және несиелік экспансияны тежеу үшін Ұлттық банк нарықта бағалы қағаздарды сатады. Керісінше, ақша шығаруды және несие беруді ынталандыру қажет болғанда, бағалы қағаздарды сатып алу операцияларын жүргізеді.