Нарықты шаруашылықтың субъектілері
Нарық және нарықты зерттеу мен сегменттеу: ұғымы, құрылымы, қызметі
Зерттеу мен сегменттеу өндірушіден тұтынушыға дейін өнімнің қозғалысын қамтамасыз етеді. Бір жағынан, өндірушілер арасында көпжақты айырбас қалыптасса, екінші жағынан, тұтынушылар тарапынан сұраныс пайда болады. Осы процестер тауарлы қатынастарға ұласып, тауарлы-ақша қатынастары жағдайында айырбас нарықтық қатынастардың формасына ие болады.
Нарық ұғымына әдебиетте әртүрлі анықтамалар беріледі. Жалпылама алғанда, нарық — адамдар бір-бірін сатушы және сатып алушы ретінде іздеп табатын орта. Бұл ұғым екі мағынада қарастырылады:
- Нарық айырбас пен айналыс сферасында іске асады.
- Нарық — өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну процестерін қамтитын адамдар арасындағы қатынастар жүйесі.
Нарықтық жүйе жеке меншіктің басымдығымен, қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуімен және ақша арқылы жүзеге асатын айырбастың кеңінен дамуымен сипатталады. Ол тиімділік қағидасына, яғни минималды шығынмен максималды нәтижеге ұмтылуға негізделеді.
Нарықтық механизмнің мәні
Нарық — өндірушілер мен тұтынушылар нарық арқылы әрекет ететін шаруашылықты ұйымдастыру нысаны. Демек, нарық — «не өндіру керек, қалай өндіру керек, кім үшін өндіру керек?» деген сұрақтарды баға, сұраныс және ұсыныс көмегімен шешетін қатынастар жүйесі.
Сатуға арналған өнім өндірілетін кез келген жерде нарық пайда болады. Нарықтың тиімді қызмет етуі белгілі элементтердің болуын талап етеді. Осы элементтердің жиынтығы нарықтық жүйені құрайды.
Нарықтық жүйенің негізгі элементтері
Қатысушылар
Өндірушілер мен тұтынушылар
Меншік
Жеке немесе аралас меншік
Баға белгілеу
Бағаның нарықтық қалыптасуы
Сұраныс пен ұсыныс
Нарық тепе-теңдігін айқындайды
Бәсеке
Тиімділік пен сапаны ынталандырады
Мемлекеттік араласу
Шектеулі реттеу, құқықтық орта
Нарықтық шаруашылықтың субъектілері
1) Үй шаруашылықтары
Адам капиталының өндірісі мен қайта өндірісін қамтамасыз ететін, қандай да бір өндіріс факторына меншік иесі бола алатын, өз мұқтаждықтарын барынша қанағаттандыруға ұмтылатын және шешімді дербес қабылдайтын бір немесе бірнеше тұлғадан тұратын экономикалық бірлік. Нарықта олар негізінен тұтынушылар ретінде әрекет етеді.
2) Фирма (кәсіпорын)
Өнім өндіру және сату мақсатында өндіріс факторларын қолданатын, пайданы барынша арттыруға ұмтылатын және шешімді дербес қабылдайтын экономикалық бірлік.
3) Мемлекет
Үкіметтік және мемлекеттік мекемелер жүйесі. Мемлекет құқықтық нормаларды қалыптастырып, экономикалық процестерге реттеуші ретінде шектеулі түрде ықпал етеді.
Нарықтық шаруашылық субъектілері әрқашан сатушы және сатып алушы рөлдерін қатар атқара алады. Осыған байланысты нарықта екі негізгі ағым қалыптасады:
Ақшалай ағым
Сатып алушылардан сатушыларға — сатып алынған тауарлар мен қызметтер үшін төлем түрінде.
Материалдық ағым
Сатушылардан сатып алушыларға — ресурстар, өнімдер, тауарлар және қызметтер түрінде.
Бұл өзара байланыс кері байланыс жүйесін құрайды. Ол кез келген экономикалық жүйенің тұрақтылығы мен тиімділігінің маңызды шарты әрі нарықтың негізгі функцияларының бірі болып саналады.
Нарықтың қызметтері
- Реттеуші — ресурстарды сұранысқа сай қайта бөледі.
- Ақпараттық — баға, сапа, сұраныс туралы белгі береді.
- Санациялық — тиімсіз өндірушілерді нарықтан ығыстырады.
- Делдалдық — өндіруші мен тұтынушыны байланыстырады.
- Баға белгілеу — тауар мен қызметтің құнын нарықтық түрде айқындайды.
Пікір
Л. Эрхардтың айтуынша: «Нарықтық шаруашылықтан жоспарлы шаруашылыққа көшу оңай, ал керісінше — жоспарлы шаруашылықты еркін нарықпен алмастыру аса үлкен қиындық тудырады».
Нарық құрылымы және жіктелуі
Нарық күрделі жүйе ретінде өзіндік құрылымға ие. Нарықтарды ажырату критерийлері көп, өйткені олар нарықтық қатынастардың әртүрлі қырларын сипаттайды. Негізгі критерийлердің бірі — нарықтық қатынастар объектілерін экономикалық мақсаттарына қарай жіктеу.
Құрылымды айқындайтын белгілер
- Меншік формасы
- Тауар өндірушілер құрылымы
- Сауда түрлері
- Жекешелендіру және мемлекетсіздендіру деңгейі
Нарықты жіктеу: негізгі критерийлер
Нарықтар объекті, география, бәсеке деңгейі, субъект түрі және құқықтық мәртебесіне қарай бөлінеді.
1) Объектілерінің экономикалық мүдделері бойынша
- Тауарлар мен қызметтер нарығы
- Өндіріс факторлары нарығы
- Қаржы нарығы
- Ақпарат нарығы
2) Географиялық орналасуы бойынша
- Жергілікті
- Аумақтық
- Ұлттық
- Әлемдік
3) Бәсекенің шектелу деңгейі бойынша
- Жетілдірілген бәсеке нарығы
- Монополистік бәсеке нарығы
- Олигополия нарығы
- Монополия нарығы
4) Субъектілер түрлері бойынша
- Көтерме сауда нарығы
- Бөлшек сауда нарығы
- Ауылшаруашылық өнімін мемлекеттік сатып алу нарығы
5) Заң нормаларына сәйкестігі бойынша
- Ресми нарық
- Қара базар (бейресми) нарығы
Нарық инфрақұрылымы
Нарық инфрақұрылымы — нарықтың дамуы мен қалыпты қызмет етуі үшін жағдай жасайтын және қызмет көрсететін институттар (ұйымдар, фирмалар, мекемелер) жиынтығы. Ол нарық қатынастарының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін делдалдық және ұйымдастырушылық тетіктерді біріктіреді.
Инфрақұрылым элементтері
Нарықтық қатынастардың орнығуы инфрақұрылымның негізгі элементтерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Құрылған объектілер нарықтың тұрақты жұмысын қамтамасыз етуі тиіс.
Нарық инфрақұрылымын қамтамасыз ететін негізгі объектілер
- Топтастырылған тауарларды көтерме саудалау үшін сауда биржасы
- Бағалы қағаздарды саудалау үшін қор биржасы
- Өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну тауарларын өткізуге арналған коммерциялық көтерме сауда кәсіпорындары
- Қоймалар, элеваторлар, тоңазытқыштар және көлік шаруашылықтары (акционерлік кәсіпорындар мен бірлестіктер қаржысы есебінен)
- Коммерциялық банктердің несиелік қызметі (құрылтайшылардың пай жарнасы немесе акционерлік негіз арқылы)
- Коммерциялық ақпараттық орталықтар және кәсіпорындардағы маркетинг бөлімдері
- Жарнамалық қызмет көрсететін ұйымдар
- Сервистік, жөндеу, консультациялық, банктік және құқықтық қызметтер