Қылмысты саралау процесінің кезеңдері туралы қазақша реферат
Қылмысты саралау процесінің мәні
Қылмысты саралау процесі — іс-әрекеттің құқықтық табиғатын анықтауға бағытталған, логикалық заңдылықтарға бағынатын күрделі қызмет. Ол қылмыстық іс жүргізудің барлық сатыларында — қылмыстық істі қозғаудан бастап соттың үкіміне дейін — үздіксіз түрде орын алады.
Теория мен тәжірибе тоғысатын жер
Ғылыми талдау нақты фактілерге сүйеніп, оларды қылмыстық-құқықтық нормамен сәйкестендіруге көмектеседі; тәжірибе бұл сәйкестікті процессуалдық шешімдер арқылы бекітеді.
Нақтылықтың маңызы
Қылмыстық-құқықтық норманы анықтамайынша, белгілі әрекетті «қылмыс» деп тану мүмкін емес. Дұрыс саралау — заңдылық кепілі.
Ғалымдар ұсынған тәсілдер
В.Н. Кудрявцев қылмысты саралау процесін қылмыстық іс қозғаудың сатыларындағы негізгі, ең маңызды институттардың бірі ретінде бағалайды.
Б.А. Куринов саралауды үш топқа бөледі:
- 1 Іс-әрекеттің қылмысқа немесе құқық бұзушылыққа қатысы бар-жоғын анықтау.
- 2 Қылмыстық іс-әрекеттің түрлік белгілерін айқындау.
- 3 Қосымша белгілерді сәйкестендіру.
А.В. Наумов пен А.С. Новиченко саралауды іс қозғау сатыларымен байланыстыра отырып, үш кезеңге бөледі:
- Фактіні негізге алып, қылмыс құрамының элементтерін (объект, объективтік және субъективтік жақ, субъект) талдау және белгілер жиынтығын анықтау.
- Қоғамға қауіпті әрекеттің Қылмыстық кодекстегі тиісті нормаларға сәйкес келуін белгілеу.
- Әрекеттің қауіптілік дәрежесін және құрам белгілерінің ұқсастығын нақтылау.
Редакторлық ескертпе
Әдебиетте қылмысты саралау процесінің мазмұны туралы бірізді, дәл анықтама әлі де орнықпағаны жиі айтылады. Сондықтан кезеңдерге бөлу ұсыныстары практика талаптарымен және ҚК мен ҚІЖК нормаларымен қатаң үйлесуі керек.
«Бастапқы негіз» және «қорытынды негіз»
Саралау процесі логикалық тұрғыдан бастапқы негізден қорытынды негізге қарай дамиды.
Бастапқы негіз
Фактілік белгілерді талдау арқылы нақты қылмыстық-құқықтық нормамен дәл сәйкестендіру. Бұл жерде дәлелдер жиналып, әрекеттің құқықтық сипаты «құрылады».
Қорытынды негіз
Саралаудың соңғы нәтижесі: сотта іс-әрекет бағаланып, жаза мөлшері айқындалып, үкім шығарылады.
Саралау қылмыстық іс жүргізудің барлық сатыларында қолданылатындықтан, ол тек теориялық ұғым емес, нақты процессуалдық шешімдерге тікелей әсер ететін практикалық құрал.
Қылмыстық іс қозғау сатысы: себептер, негіздер, тәртіп
Қылмыстық іс жүргізудің бастапқы сатысы — қылмыстық істі қозғау. Істі қозғау үшін ҚІЖК-де көрсетілген себептердің кемінде бірі болуы және қылмыс белгілерін көрсететін жеткілікті деректермен бекітілген негіз қалыптасуы керек.
Қылмыстық іс қозғауға себеп болатын дереккөздер
- 1) Азаматтардың арыздары (ҚІЖК 178-бап)
- 2) Кінәсін мойындап келу (ҚІЖК 179-бап)
- 3) Лауазымды адамның/ұйым басшысының хабарламасы (ҚІЖК 180-бап)
- 4) Бұқаралық ақпарат құралдарындағы хабар (ҚІЖК 181-бап)
- 5) Қылмыс туралы мәліметтерді уәкілетті органдардың тікелей анықтауы (ҚІЖК 182-бап)
Қаулының мазмұны және хабарлау
- Қаулыда уақыты, орны, кім шығарғаны, себептері мен негіздері, кімге қатысты екені, ҚК бабына сілтеме және істің бағыты көрсетіледі.
- Қаулының көшірмесі 24 сағат ішінде прокурорға жіберіледі.
- Арыз берушіге және іс қозғалған адамға құқықтары мен міндеттері түсіндіріле отырып хабарланады.
Бас тарту және прокурорлық қадағалау
- Негіздер болмаған кезде қылмыстық іс қозғаудан бас тарту туралы қаулы шығарылады; көшірмесі 24 сағат ішінде прокурорға және арыз берушіге жіберіледі.
- Прокурор істі қозғау/бас тарту туралы қаулылардың күшін жоюға және заңдылықты қадағалауға құқылы.
Сот сатысы және үкімдегі саралаудың шешуші рөлі
Қылмысты дұрыс саралаудың маңызы сот үкімінде айқын көрінеді. Себебі жаза мөлшерін тағайындау, қылмыс бабының дәл қолданылуы және үкімнің заңдылығы мен негізділігі саралаудың сапасына тікелей тәуелді.
Судья қабылдайтын негізгі шешімдер
Сотқа іс келіп түскеннен кейін судья істі сотта іс жүргізуге қабылдау туралы мәселені шешіп, басты сот талқылауын тағайындау, қосымша тергеуге қайтару, іс жүргізуді тоқтата тұру, соттылығы бойынша жіберу, істі тоқтату немесе істерді біріктіру сияқты шешімдердің бірін қабылдай алады.
Үкімнің заңдылығы
Үкім заң талаптары сақталып, заң негізінде шығарылса — заңды болып танылады.
Үкімнің негізділігі
Үкім сотта зерттелген дәлелдемелерді жан-жақты әрі объективті бағалау нәтижесінде шығарылса — негізді болып танылады.
Үкім шығару кезінде шешілетін мәселелер
- Әрекеттің орын алғаны дәлелденді ме және ол қылмыс па.
- Қай қылмыстық заң нормасы (бап, бөлік, тармақ) қолданылуға тиіс.
- Сотталушының кінәсі дәлелденді ме.
- Жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар бар ма.
- Қандай жаза тағайындалады және оны кейінге қалдыру/босату негіздері бар ма.
- Азаматтық талап, мүліктік зиян, заттай дәлелдемелер және қамтамасыз ету шаралары бойынша шешімдер.
Қате саралаудың салдары және аппеляциядағы түзету
Қылмыстық заңды дұрыс қолданбау қылмыстық жауаптылық мәселелерін шешуде, әрекеттің қоғамға қауіптілік сипатын белгілеуде және жаза мөлшерін анықтауда елеулі қателіктерге әкелуі мүмкін. Мұндай олқылықтар аппеляциялық және қадағалау сатыларында түзетіледі.
Қылмыстық заңды дұрыс қолданбаудың типтік көріністері
- ҚК Жалпы бөлімінің талаптарын бұзу.
- Қолданылуға тиіс баптың орнына басқа бапты/бөлікті/тармақты қолдану.
- Санкциямен салыстырғанда негізсіз қатаң жаза тағайындау.
Іс-тәжірибеден мысал (жалпылама)
Жоғарғы Соттың қылмыстық істер жөніндегі алқасы кейбір істерде фактілердің толық зерттелмеуіне байланысты үкімнің бұзылатынын көрсетеді: айыпталушыны әшкерелейтін де, ақтайтын да мән-жайлар толық анықталмаған жағдайда ақтау не айыптау үкімі асығыс шығарылмауға тиіс.
Жаза мөлшерін қайта бағалау
Қадағалау сатысында жаза ҚК талаптарына сай келмейді деп танылса, ол азайтылуы мүмкін. Мысалы, қылмыс ақырына дейін жеткізілмеген және ауыр зардап туындамаған жағдайларда жаза дараландыру қағидалары ерекше ескеріледі.
Қылмысты саралаудың кезеңдері (теориялық үлгі)
Қылмыстық құқық теориясында қылмысты саралау кезеңдері жиі түрде үш деңгеймен сипатталады. Бұл үлгі саралауды жүйелеуге көмектескенімен, әр іс бойынша фактілік мән-жайларды толық және нақты анықтаумен ұштасуы қажет.
1-кезең
Қылмыс құрамының жалпы белгілерін анықтау.
2-кезең
Қылмыс құрамының топтық белгілерін белгілеу.
3-кезең
Қылмыс құрамының түрлік белгілерін айқындау.
Қорытынды
Қылмысты саралау — қылмыстық іс жүргізудің барлық сатыларын байланыстыратын өзекті тетік. Ол құқықтық нақтылықты қамтамасыз етіп, қылмыстық заңды дұрыс қолдануға, әділ үкім мен жаза тағайындауға негіз болады.