Жорыққа Барақ батыр мінген, таңдап

Халқымыздың тарихында Барақ есімі бірнеше адамға ортақ болып кездеседі. Қайым Мұхамедханов бір зерттеуінде: «қазақ тарихында ұзын саны 12 Барақ болған» дейді. Сол он екінің ең басы — кәдуілгі әз-Жәнібектің әкесі. Ал Әбілхайырды өлтірген басқа — төре Барақ. Ол 1749 жылы Ташкентте тұрған Жоңғар қонтайшысының ордасында у ішіп өлтірілген деседі.

Қайсар ақын Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасында да бір Барақ аталады. Ат сипатын бере келіп, ақын: «Жорыққа Барақ батыр мінген, таңдап» дейді. Бірақ поэмада ол Барақтың қай елден, қай тектен екені нақ айтылмайды. Тегі сол Көкжал Барақ болуы мүмкін. Өйткені Абылай ханның бірде сол Барақтың «бұқа мойын көк тұлпарын» сұратқаны да айтылады.

Иә, халқымыздың өткен-кеткен тарихында Барақ атанған батыр көп болған. Алайда солардың ішінде «көкжал» атанғаны біреу-ақ: найманның Көкжарлы руынан шыққан Шүрекұлы Ер Барақ.

Тарихтағы «Барақ» аттылар және Көкжал Барақтың орны

Ескі деректерде Жәнібектің әкесі ретінде 1428 жылы Моғолыстан сұлтаны Махмұд Барақ аталады; ол бірнеше оғланның қолынан қаза тапқан делінеді. Жалпы, Барақ есімді тұлғалар әр дәуірде ұшырасады. Мәтінде аталғандары:

• 1) Әз-Барақ.
• 2) Самарқан ханы Наурыз Ахмет Барақ (Шайбани тұқымы).
• 3) XV ғасырда өмір сүрген Шыңғыс ханның шөбересі Барақ.
• 4) Әбілхайырды өлтірген Барақ (әуелі шекті еліне, кейін найманның Ергенекті тармағына сұлтан болған).
• 5) Абылайдың Тоқтаханым тоқалынан туған Сүйік сұлтанның ұлы — Барақ.
• 6) Солтабайұлы Барақ.
• 7) Көкжарлы Көкжал Барақ (бұл мәтіннің негізгі кейіпкері).

Біздің тоқталмағымыз — осы Көкжарлы Көкжал Барақ. Ол Найманның Көкжарлы руынан шыққан, жоңғар шапқыншыларына қарсы ұлт-азаттық туын көтерісіп, елге ұйытқы болған айтулы қайраткер, жүрек жұтқан батыр.

Жырдағы һәм деректегі «Көкжал»

Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, орда бұзған Олжабай, болашақ хан Сабалаққа арналған қиссаларда Барақ «Көкжарлы көкжал Барақ» деп аталады. Мәселен, Көкбай Жанатаевтың «Сабалақ» қиссасында:

Ал «Қабанбай жырында»:

Мұндай өлең жолдарының бәрі Көкжал Барақ тұлғасын айшықтай түседі. Шоқан Уәлихановтың орыс тіліндегі шығармалар жинағының 1-томында кездесетін мына сөйлем де назар аударарлық:

«Көкжал» атауы туралы жорамалдар

Шоқан дерегіндегі дәлсіздік және Барақтың тегі

Шоқан Уәлиханов «Қырғыз ордасының тарихы» еңбегінде Көкжал Барақтың 1770 жылы қырғыздарға жорық жасағанын, кейін шегінгенін айтады да, «көкжал» атауына «жалды Барақ» тіркесін қосып жазады. Алайда Шоқан бір тұста Барақты «султан найманский» (найман сұлтаны) деп атаған.

Шындығында, бұл Барақтың төре тұқымына қатысы жоқ: ата-бабасынан бері қара қазақ. Ерте кезде қазақ руларының басында төре нәсілдері жиі тұрғаны мәлім; осы жағдай Шоқанды шатастыруы мүмкін. Қарадан шықса да, Барақ Көкжарлы руын «ашса — алақанында, жұмса — жұдырығында» ұстаған ықпалды тұлға болғаны аңғарылады.

Қырғыз жорығы және «Жайыл қырғыны»: батырдың қазасы

Шоқанда Барақтың өлімі жайында нақты дерек келтірілмейді. Дегенмен аңыз-әңгімелер оның қырғыз жорығынан тірі қайтпағанын меңзейді. Әңгіме желісі бойынша, Барақ пен жасағы біраз олжа алып, «Қошқар ата» мазарына келіп аялдаған тұста Әтеке жырық бастаған қырғыз қолы тұтқиылдан соққы береді. Түндегі абыр-сабырда қазақтар тұтқындары мен олжасын тастап, жөнді шайқаса алмай шегінуге мәжбүр болады. Барақтың өзі де қолға түсе жаздап, әрең құтылады.

Жорықтың сәтсіздігі батырдың сағын сындырғанымен, көп ұзамай: «Барақтың кегін қайтару үшін сонау Көкше өңірінен Абылай аттаныпты» деген хабар жетеді. Жақын серіктері Барақты кек алуға қайрайды. Ақыры батыр көнеді.

Қазақтар үшін бұл соғыс жеңіспен аяқталғаны белгілі. Алайда Көкжал Барақ сол шайқастан тірі шықпаған деседі: атына оқ тиіп, өзі қоршауда қалады. Көппен жалғыз айқасып жүргенде қырғыздың Тоғалақ (кей нұсқада Домулақ) атты батыры желкесінен қанжар салып, ер 69 жасында қаза табады. Ел аңызы бойынша Абылай батырға арнап зират соқтырған.

Осыған ұқсас бір аңызды Сұлтанмахмұт Торайғыров Байжігіт еліндегі Құрман қажының аузынан жазып алған екен. Кейін Сұлтанмахмұт архивінен Қайым Мұхамедханов тауып алып, Қабанбай батыр туралы мақаласында пайдаланған; онда Барақтың өлімі едәуір баяндалады.

Жоңғарға қарсы ерлік және соғыс жолы

Көкжал Барақтың халық алдында ғасырлар бойы ұмытылмас еңбегі — жоңғарларға қарсы көрсеткен ересен ерлігі. Батыр есіміне қатысты жер-су атаулары байтақ даламыздың әр тұсынан, әсіресе Шығыс Қазақстан өңірінен көп ұшырасады.

Ол соғысқа 20 жасынан араласып, елу жылға жуық жаумен шайқасып, елін де, жерін де қорғап өтті. Аңыз-деректерде оның «Аңырақай», «Бұланты», «Шыңғыстау», «Шаған», «Шорға», «Сібе» соғыстарына қатысқаны айтылады.

Әрине, бұл жеңістер жалғыз Барақтың еншісі емес. Қабанбай қолының өзге қанаттарында қимылдаған қаракерей елінің Боранбай, Кешу, Ботағара, Еспембет, Ақтамберді, Шыңқожа сынды батырлары да ерлік көрсетіп, құба қалмақ-жоңғарларды Аягөз жазығы, Алакөл жағалауы, Шыңғыстау, Тарбағатай баурайларынан ығыстырғаны айтылады. Арқадан жеткен Қанжығалы Бөгенбайдың да жорықтары ел жадында.

Жер-су атаулары: «Қарауыл» жоталары және Көкжал ізі

Көкжал Барақ өткен жорық жолының бір куәсіндей болып Шар станциясының батыс жағында «Бас Қарауыл» аталатын бөлік бар. Жарма ауданы орталығының теріскей бетінде көлбей шөккен тауды жергілікті халық «Орта Қарауыл» немесе «Барақ шыққан» деп атайды. Өскеменге таяу тұста «Аяқ Қарауыл» биігі де кездеседі.

«Там» тауы және батырдың күші туралы аңыз

Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданында Сібе өзенінің сырт жағында «Там» атты тау бар. Ерте заманда тауды қапталдай қазылған ордың сілемі әлі байқалады; қар суы ор ішінде көпке дейін сақталады.

Сол «Там» тауының басында екі жақпар тастың үстіне көлденең тасталған тайқазанға ұқсас шомбал тас бар дейді; көлемі «Москвич» жеңіл көлігіндей. Тауға шығатын орта жолда да, тау етегінде де соған шамалас тастар кездеседі.

Мұндай екі тас Өскемен маңындағы «Алакетка» (ел ішінде «Абылай киты» деп те айтылатын) биігінің басындағы жазықта да жатыр деген сөз бар: қалмақ палуанымен бәстескенде, бұл тастарды да Барақ арқалап жеткізген көрінеді. Ескі аңыз осылай сыр шертеді.

Қоныс, әулет, шежіре деректері

Аңыз-дерек бойынша, Барақ руластарын Күршімнің «Қызылтас» деген жеріне қондырған. Қазақ әйелі Қойбикеден туған ұлы — Бостан.

Шежіре кестесіне үңілсек, батырдың Көкжарлы руындағы Өтей атасынан шыққанын көреміз. Әкесінің аты — Шүрек. Батыр ата-анасынан ерте айырылып, әкесінің інісі Шона тәрбиесінде өседі. Жас баланың тегін еместігін байқаған жеңгесі оған қару-жарақ пен сауыт жасатып, жорыққа лайық ат дайындап беріпті деген сөз бар.

Шүректен үш бала туған делінеді: тұңғышы — қыз, ортаншысы — Барақ, кенжесі — Басар. Барақтың қазақ әйелі Қойбикеден Бостан, Дос, Кәдір атты балалары болғаны айтылады.

Бұдан өзге, үш қалмақ әйелінен тараған ұрпағы да көп екені сөз болады: Топжалдан — төрт ұл, Барыннан — бес ұл сүйген делінеді. Қазір олардың әрқайсысы жеке-жеке рулардың аты ретінде де аталып қалады…