Екі бірдей толык қүкылы жүйені бағалы кағаздар эмиссиясын мемлекеттік тіркеуден өткізуге пайдаланудың бір себебі
Қазақстанның бағалы қағаздар нарығы: инфрақұрылымның қалыптасуы (1996–2004)
1996 жылдың соңына қарай Қазақстанның бағалы қағаздар нарығында алғаш құрылған өзара бәсекелес екі алаң — Орталық Азия қор биржасы және Қазақстан қор биржасы — тендер нәтижесінде бір арнаға түсті. Нәтижесінде нарыққа қызмет көрсететін бір ғана негізгі ұйымдасқан алаң ретінде Қазақстан қор биржасы орнықты.
1997 жыл: базалық инфрақұрылымның толық құрылуы
1997 жылғы 5 наурызда қабылданған екі заң — «Бағалы қағаздар нарығы туралы» және «Қазақстан Республикасында бағалы қағаздармен мәмілені тіркеу туралы» — қазіргі Қазақстан бағалы қағаздар нарығының базалық инфрақұрылымын толық қалыптастыруға негіз болды.
Үкімет осы заңдарға сүйене отырып, 1997 жылдың жазында нарықтағы кәсіби қызметті жүзеге асыру және лицензиялау тәртібін айқындайтын нормативтік-құқықтық актілер пакетін бекітті. Бұл пакет: брокерлік-дилерлік қызмет, кастодиандық қызмет, Орталық депозитарий, бағалы қағаз ұстаушылардың реестрін жүргізу бағыттарын қамтыды.
Негізгі тірек: Орталық депозитарий
1997 жылы өткізілген тендер қорытындысында Ұлттық банк пен Қазақстан қор биржасының бірлескен ұсынысы жеңіске жетіп, Бағалы қағаздардың Орталық депозитарийі (ЖАҚ) құрылды. Ол Қазақстан қор биржасымен бірге қор нарығының техникалық инфрақұрылымының негізгі өзегі ретінде қалыптасты.
Орталық депозитарийдің есеп айырысу моделінде бағалы қағаздар бойынша есеп айырысудың халықаралық стандарттары ескерілді: бұл бағыт «Отыздар тобы» (Group of Thirty) ұсынымдарымен үйлестірілді.
Нарық кәсібилігінің күшеюі: лицензиялау және құрылымдардың ықшамдалуы
Заңнамалық талаптар брокерлік-дилерлік секторды тәртіпке келтірді. Атап айтқанда, бағалы қағаздар нарығындағы қызметпен қатар өзге кәсіпкерлікпен айналысуға шектеу қойылып, меншікті капиталдың ең төменгі деңгейі бекітілді.
Брокер-дилер ұйымдары
93 → 43
1997 жылдың басында 93 ұйым болса, 1 шілдеге қарай 43-ке дейін қысқарды.
Банктік емес ұйымдар
65 → 14
Сол кезеңде банктік емес ұйымдар саны 65-тен 14-ке дейін азайды.
Осы жылы алғашқы кастодиан-банктер пайда болып, эмиссияланған бағалы қағаздарды есепке алу және құқықтарды растау тізбегін нығайтатын тіркеуші-реестр қызметі қалыптасты.
Тіркеушілер санының күрт өсуі
Жыл басы
4
Жыл соңы
34
Негізгі себеп
Акционерлер саны 500-ден асатын қоғамдардың акция ұстаушылар реестрін тек тәуелсіз тіркеушілер жүргізуі тиіс болды.
1997–1999 жылдары Қазақстан реестр ұстаушыларының Ассоциациясы құрылғанға дейін бағалы қағаздар эмиссиясын мемлекеттік тіркеуді екі орган жүзеге асырды: Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия және Әділет министрлігі (аумақтық басқармалары арқылы). Мұндай қатар қолданылған жүйенің себептерінің бірі — жергілікті деңгейде Ұлттық комиссияның аймақтық бөлімшелерінің болмауы еді.
Зейнетақы активтері және реттеуші рөл
1997 жылғы 20 маусымда қабылданған «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» заңға сәйкес Ұлттық комиссия: зейнетақы активтерін басқару жөніндегі компаниялардың қызметін реттейтін және лицензиялайтын, сондай-ақ мемлекеттік және мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорлары активтерін инвестициялау тәртібін айқындайтын мемлекеттік орган ретінде айқындалды.
2001–2003: реттеудің бір жүйеге шоғырлануы
2001 жылғы 11 маусымда Президенттің «Қаржы нарығын мемлекеттік реттеудің бірыңғай жүйесін ұйымдастыру бойынша іс-шаралар туралы» жарлығына сәйкес Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия таратылды, ал оның барлық өкілеттігі мен функциялары Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкіне берілді.
2001 жылдың осы күнінен бастап 2003 жылғы 4 шілдеге дейін бағалы қағаздар нарығын реттеуді Ұлттық Банктің бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу департаменті жүзеге асырды.
Құқықтық инфрақұрылымды жаңарту: 2000–2004
Нарықтың дамуына байланысты көптеген заңдар мен нормативтік актілер ескіріп, оларды жаңарту қажеттілігі туындады. Осыған орай бағалы қағаздарды шығару және айналысқа түсіру тәртібін, нарық субъектілерінің қызметін, сондай-ақ мемлекеттік реттеу қатынастарының құрылымы мен тәртібін айқындайтын бірқатар жаңа заңдар қабылданды:
- 2000 жылғы 18 қаңтар — «Қазақстан Республикасындағы сақтандыру қызметі туралы».
- 2003 жылғы 13 мамыр — «Акционерлік қоғамдар туралы».
- 2003 жылғы 2 шілде — «Бағалы қағаздар нарығы туралы».
- 2003 жылғы 4 шілде — «Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды мемлекеттік реттеу және қадағалау туралы».
- 2004 жылғы 6 шілде — «Қазақстан Республикасындағы кредиттік бюролар және кредиттік тарихты қалыптастыру туралы».
- 2004 жылғы 6 шілде — «Инвестициялық қорлар туралы».
«Акционерлік қоғамдар туралы» (2003): негізгі өзгерістер
2003 жылғы 13 мамырда қабылданған «Акционерлік қоғамдар туралы» жаңа заң 1998 жылғы 10 шілдедегі бұрын қолданыста болған заңнан бірқатар маңызды нормаларымен ерекшеленді:
- Акционерлік қоғамды ашық және жабық деп бөлу жойылды.
- Жарғылық капиталдың ең төменгі мөлшері едәуір ұлғайтылды.
- Акцияларды мемлекеттік тіркеусіз, салықтық инвестициялық нөмір беру арқылы нарыққа шығару тәжірибесі тоқтатылды.
- Жарияланған акциялар шығарылымын мемлекеттік тіркеу бір рет жүргізілетін тәртіп бекітілді.
- Акцияларды жабық тәсілмен орналастыруға шектеу қойылды.
- Дивиденд төлеу мерзімін өткізіп алғаны үшін айыппұл қарастырылды.
- Сот шешімі бойынша акцияны өтеп алу (өтеу) рәсімі енгізілді.
- Бұрын мемлекеттік қызметте болған тұлғаларды қоғамның басшы органдарына сайлауға шектеулер енгізілді.
- Процедуралық мәселелер бойынша егжей-тегжейлі талаптар белгіленді (акционерлердің жалпы жиналысын дайындау және өткізу, директорлар кеңесін сайлау және отырыстарын өткізу және т.б.).
- Аффилиирленген тұлғалар туралы жеке тарау енгізілді (бұрын тек анықтама деңгейінде болған).
- Орналастыру бағасы, ірі акционер, төлем агенті ұғымдары енгізілді.
- Акция ұстаушылар реестрін жүргізуге тек тәуелсіз тіркеушілерді тарту талабы күшейтілді.
- «Халықтық акционерлік қоғам» мәртебесін білдіретін белгілер саны қысқартылды.
- Құрылтайшы жиналысына қойылатын жаңа талаптар енгізілді.
Өтпелі кезең талабы
Заңның 11 тарауы, 90-бабының нормаларына сәйкес: осы заң қолданысқа енгізілгенге дейін құрылған қоғамдар екі жыл ішінде құрылтай құжаттарына тиісті өзгерістер енгізуге міндетті болды. Бұл талап орындалмаған жағдайда, белгіленген мерзім аяқталған күннен бастап бір жылдан кешіктірмей қоғамды қайта ұйымдастыру немесе тарату міндеті жүктелді.