Құқықтың тағы бір белгісі - адамдардың еркін білдіруі

Нормативтік сипаты — құқықтың негізгі белгілерінің бірі. Құқық қағидалардан, ережелерден және рәсімдерден тұрады. Қағида — тұлғалардың мінез-құлқын айқындайтын ереже. Басқаша айтқанда, қоғамдық қатынастарға қатысушылар өз әрекеттерін белгілі бір қалыпқа, бекітілген талаптарға сәйкестендіруге тиіс.

Сондықтан құқық нормалары — тұлғалардың іс-әрекеті мен мінез-құлқының үлгісі. Мәселен, әркім өзінің қай ұлтқа, қай партияға және қай дінге жататынын өзі анықтауға әрі оны көрсету-көрсетпеуге құқылы (ҚР Конституциясы, 19-бап).

Формалды анықтылық — құқықтың маңызды белгілерінің бірі. Бұл белгі құқықтың мемлекетпен тығыз байланысты екенін көрсетеді: құқықты, заңдарды және өзге нормативтік актілерді жалпы алғанда мемлекет жасайды. Мемлекет органдар арқылы әрекет етеді, демек, заңдарды да мемлекеттік органдар қабылдайды.

Заң — жүйеленген ережелер жиынтығы. Олар жай ғана ережелер емес: мемлекет атынан қабылданғандықтан, ресми сипаты бар. Әрбір норма заң шығарушының тұлғалардың мінез-құлқы жөніндегі талап-ұстанымын анық әрі түсінікті түрде тұжырымдауы тиіс.

Құқықтың келесі белгісі — мемлекеттің күшіне сүйенуі. Егер мемлекет құқық қағидаларының жүзеге асырылуын және дұрыс қолданылуын қамтамасыз етпесе, олар қағаз жүзіндегі мәтін болып қана қалар еді.

Мемлекет пен оның органдары азаматтардың құқықтарын жүзеге асыруына жәрдемдеседі, қажетті жағдай жасайды. Мысалы, Конституцияға сәйкес елімізде азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасалады: заңда көрсетілген санаттағы мұқтаж азаматтарға мемлекеттік тұрғын үй қорларынан, заңмен белгіленген нормаларға сай әрі олардың төлем қабілетіне сәйкес ақыға тұрғын үй беріледі (ҚР Конституциясы, 25-бап).

Құқықтың маңызды белгілерінің бірі — адамдардың (халықтың) еркін білдіруі. Конституцияда көрсетілгендей, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық. Халық билікті тікелей республикалық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді (ҚР Конституциясы, 3-бап).

Демек, халық кей жағдайда заңдарды тікелей қабылдай алады — бұл құқықтың халық еркін тікелей паш етуі. Соның айқын мысалы: 1995 жылғы 30 тамызда Қазақстан халқының Конституцияны қабылдауы. Конституция — құқықтың өзегі, ұйытқысы.

Халық еркі нормативтік актілер арқылы мемлекеттік органдар тарапынан да іске асырылады. Халық Президентті сайлайды. Президент халық атынан әрекет етіп, өз өкілеттігі шеңберінде нормативтік актілер — заң күші бар жарлықтар, нормативтік жарлықтар, қаулылар қабылдайды. Президенттің нормативтік актілері Қазақстан құқығын қалыптастыратын қайнарлардың бірі болып саналады.

Адамдар қоғамында сан алуан байланыстар мен қатынастар пайда болады. Сол қатынастарды реттеу — ережелер, қағидалар, нормалар арқылы жүзеге асады. Норма дегеніміз — мінез-құлықтың, жүріс-тұрыстың мөлшері, үлгісі, эталоны.

Нормативтік реттеу жүйесі қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардан тұрады және олар екіге бөлінеді: әлеуметтік нормалар және әлеуметтік-техникалық нормалар.

Әлеуметтік нормалар оларды белгілеу және қамтамасыз ету тәсілдері бойынша ерекшеленеді. Құқық нормаларын мемлекет белгілеп, орындалуын қамтамасыз етеді; мораль мен әдет-ғұрып нормалары қоғам өмірінен туындап, қоғамдық пікір және адамның ар-ұяты арқылы жүзеге асады; діни нормалар діни сенім жүйесінен туындап, адамның санасы арқылы бекіп, орындалады.

Әдет-ғұрып — адамдардың қарым-қатынасын реттейтін, дағдыға айналған, тарихи қалыптасқан және жазылмаған мінез-құлық қағидалары. Олар географиялық, ұлттық, экономикалық факторларға байланысты қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа беріледі.

Әдет-ғұрып нормалары адамдардың сана-сезіміне отбасылық тәрбие мен қауым өмірінің үлгілері арқылы сіңіп, мінез-құлқын, іс-әрекетін бағыттап отырады. Мысалы, қазақ қоғамында әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер ұзақ уақыт бойы құқықтың қайнар көздерінің бірі қызметін атқарды.

Қазіргі заманда әдет-ғұрып әртүрлі деңгейде сақталған. Негізінен ол отбасы және туыстық қатынастарды реттеуде ерекше рөл атқарады.

Құқық пен мораль өзара тығыз байланыста. Екеуінің де ортақ қызметі — қоғамдық қатынастарды реттеу. Олар әлеуметтік-экономикалық мүдделердің ортақтығына сүйенеді және көп жағдайда ерікті түрде орындалады. Орындалуының ішкі кепілі — адамның ар-ұяты мен намысы.

Құқық нормаларының көптеген талаптары моральдық талаптарға негізделеді. Мәселен, Конституцияның 27-бабында некенің және отбасының, ана мен әкенің және баланың мемлекеттің қорғауында болатыны айтылады; ата-ананың балаларына қамқорлық жасап, оларды тәрбиелеуі табиғи құқығы әрі міндеті екені көрсетіледі; кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті.

Дегенмен кейбір құқық салаларында моральдық өлшемнің ықпалы салыстырмалы түрде аздау (мысалы, азаматтық немесе қаржылық құқық). Ал отбасы, қылмыстық және халықаралық құқықта моральдың маңызы айрықша.

Құқықты социологиялық және философиялық тұрғыдан қарастырғанда, ол тек нормалар жиынтығы ғана емес: оған құқықтық сана және құқықтық қатынастар да кіреді. Құқыққа ерекше әлеуметтік құбылыс ретінде жалпы және айрықша белгілер тән.

Құқықтың жүзеге асатын «объектілері» бар: билік, мемлекет және қоғамдағы тәртіп. Дәл осы тетіктер арқылы әділдік пен бостандық іске асады. Алайда практикада қайшылықтар болуы мүмкін: заңдарда құқықтар мен бостандықтар жарияланғанымен, мемлекеттік органдар оларды толық қамтамасыз етпеуі ықтимал.

Құқық адамның іс-әрекетін реттеп қана қоймай, оның ойына және сезіміне де ықпал етеді. Егер адам заңдарда әділдік пен бостандық қағидалары орныққанына сенсе, заң талабын өз еркімен орындауға бейім болады. Ал заң бұзылған жағдайда кінәліге мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін.

Құқық, әдетте, заңдар түрінде қалыптасады. Заңдарда адамдардың еркі ресмилендіріледі: оны заң шығаратын орган бекітеді. Сондықтан құқықты мемлекет таныған адамдардың еркі деп сипаттауға болады. Егер құқық әділдік пен бостандықты паш етсе, ол жалпы халықтық құқық ретінде қабылданады.

Қоғамдағы құқықтық тәртіптің сақталуы тек ерікті бағынуға сүйенбейді: адамдар құқық талаптарын әрдайым өз еркімен орындай бермейді. Сондықтан мемлекет құқық талабын бұзғандарға мәжбүрлеу тәсілдерін қолданады. Мұндай қорғаныс тетігі болмаса, құқықтың тиімділігі мен мәні әлсірейді.