Рухани болмыс - мағыналы белгі, таңба болмысы
Дискурс ұғымы: философия мен тіл арасындағы көпқабатты кеңістік
Дискурс ұғымы ХХ ғасырдың 70-жылдарынан бастап философияда кеңінен қолданыла бастады. Бұл терминді алғаш жүйелі түрде Ю. Хабермас «Коммуникативтік компетенция теориясына дайындық» атты еңбегінде қолданды. Содан бері дискурс батыстық философияда тұрақты әрі ықпалды ұғымға айналды.
Хабермас түсіндіруіндегі дискурстың негізгі белгілері
- Қарым-қатынас пен сұхбатқа имманентті (іштей тән) болуы.
- Белгілі бір тарихи кезеңдегі қоғамдық өмірде орныққан нормалар, ережелер және негізгі құндылықтар жиынтығына сүйенуі.
- Идеологиялық тіл болуы; мұндағы «идеология» — ең алдымен белгілер жүйесі деген кең мағынада қолданылады.
Дискурс — тілдік коммуникацияның бір түрі. Кең мағынада ол уақыттың мәдени-тілдік контексін білдіреді: рухани-идеологиялық мұра, көзқарас, дүниетаным осының құрамына кіреді. Ал тар мағынада дискурс — қандай да бір мағыналы, құнды іс-әрекеттің нақты тілдік шындығы.
Тілдің «өзгермейтін құрылым» екені туралы көзқарас және оның шектеулері
Ф. де Соссюрден бастап қазіргі француз функционалистеріне дейінгі классикалық лингвистика тілді қоғам мүшелеріне ортақ, түсінікті, константты (өзгермейтін) құрылым ретінде қарастырды. Бұл ұстанымға бірнеше түсінік әсер етті:
- Белгі мен ол білдіретін нысан бірін-бірі анықтайды деген түсінік.
- Тілдік ұжым үшін белгілердің бәрі бірдей мағынаға ие болады деген пікір.
- Соның нәтижесінде тіл қоғамның барлық әлеуметтік топтарына бірдей қызмет етеді деген тұжырым.
Іс жүзінде тіл бәрімізге ортақ болғанымен, күнделікті сөз қолданысына мұқият қарасақ, әрбір сөздің нақты заттық мазмұнынан бөлек уақытша, өзгермелі идеологиялық мағыналар да арқалайтынын көреміз. Мағыналардың шексіз көпқырлылығы ортақ тілді көптеген социолекттерге бөліп жібереді.
Бір құбылыстың әртүрлі атаулары
М. Бахтин
«Әлеуметтік-идеологиялық тіл», «айтылған сөз»
Р. Барт
«Жазу типі»
Нәтиже
Тіл — тірі, көпдауысты, көпмағыналы кеңістік
Адамның бірде-бір сөзі толық тиянақталып бітпейді, өйткені ой принципті түрде түбегейлі аяқталмайды. Әрбір сөз әр адамның рухани әлемінде өзінше өзгеріп, басқа реңк алады. Тірі сана мен тірі қарым-қатынас жағдайында тілді қозғалмайтын жүйе ретінде қарастыру мүмкін емес.
Сөз енді тек бір нәрсені білдіріп қоймайды: оның өзіндік реңкі, тіпті «иісі» мен «дәмі» бардай әсер қалдырады. Бұл — мағынаның әлеуметтік ортаға, тәжірибеге, құндылыққа байланып өзгеруі.
Белгі, мағына және рухани болмыстың материалдық өлшемі
Рухани әлемнің ерекшелігін оның белгілік (таңбалық) қасиетінен іздеу керек. Рухани болмыс — мағыналы белгі, таңба болмысы. Бұл белгілік болмыс рухани әлемді материалдықтан ажыратып қана қоймай, керісінше, материалдық дүниемен жақындастырып, біріктіреді. Себебі белгі әрдайым белгілі бір материалдық тасымалдаушыға сүйенеді.
Белгілік шығармашылықтың материалдық көріністері
Өнер туындысы, ғылыми еңбек, діни рәміздер, салт-дәстүрлер — барлығы да адамды қоршаған шынайы әлемнің материалдық бөліктері. Олардың өзгешелігі заттық формасында емес, мағынасы мен құндылығында.
Белгі — адамдар қарым-қатынасының әмбебап құралы. Сондықтан ол табиғаты жағынан әлеуметтік: әрдайым сұхбатқа, байланысқа бағытталған. Белгілік шығармашылық та, оның мазмұны да тікелей қарым-қатынас пен сұхбат негізінде жүзеге асады.
Ұғыну мәселесі: герменевтика дәстүріндегі негізгі бағыттар
Ұғыну (түсіну) мәселесі ХХ ғасыр философиясындағы ең өзекті тақырыптардың біріне айналды. Бұл мәселеге Ф. Шлейермахер мен В. Дильтейден бастап, М. Хайдеггер мен Х.-Г. Гадамерге дейін көптеген ойшылдар ерекше мән берді.
В. Дильтей: рухани ғылымдардың таным тәсілінің ерекшелігі
В. Дильтей гуманитарлық ілімдердің (өз дәуіріндегі терминмен — рухани ғылымдардың) өзіндік ерекшелігін түсіндіруді мақсат етті. Ол бұл ойды «Рухани ғылымдарға кіріспе» (1883) еңбегінде жаратылыстану мен рухани ғылымдардың қарама-қайшылығы арқылы негіздейді.
Жаратылыстану ғылымдары
- Табиғат — сыртқы әлем, сыртқы тәжірибе материалы.
- Құбылыстар қайталанбалы, бақылау мен тәжірибеге бейім.
- Негізгі тәсіл: түсіндіру, сипаттау.
Рухани (гуманитарлық) ғылымдар
- Адам өзін-өзі зерттейді: субъект пен объект сәйкеседі.
- Объектілер бірегей (мысалы, тарихи факт бір-ақ рет болады).
- Негізгі тәсіл: ұғыну (эмпатикалық бойлау).
Дильтей үшін рухани әлемді тану сыртқы бақылаудан гөрі эмпатикалық ену арқылы іске асады: зерттелетін тұлғаның орнына өзін қойып, ішкі тәжірибесіне бойлау қажет. Бұл ұстаным герменевтиканың бастауларымен тығыз байланысты.
Дильтей тәсіліне сын: тек «ену» жеткіліксіз
Бұл тәсілдің әлсіз тұсы — зерттеуші өз дәуірінен, әлеуметтік-мәдени контексінен толық шығып кете алмайды. Өткен тарихи тұлғаға немесе идеяға түгелдей еніп, сол қалпында «қайта өмір сүру» мүмкін емес. Тек етене ену арқылы басқаның басқалығын түсіну қиындайды: адам өз ұстанымын жоғалтып, өзіндік тұтастығынан айырылып қалуы ықтимал.
Шынайы ұғыну екі қозғалысты қажет етеді: бір жағынан ішкі әлемге ену, екінші жағынан белгілі бір қашықтық сақтап, салыстыруға мүмкіндік беретін кең контекст құру. Контекст кеңейген сайын түсіну тереңдейді.
Гадамер және көкжиектердің тоғысуы
Ұғыну теориясында Х.-Г. Гадамер зерттеушіні мәтін авторының тарихи жағдайына ғана «орналастыруды» мақсат етпейді. Керісінше, ол түсінудің шарты ретінде әлеуметтік-тарихи-мәдени көкжиектердің жақындасуын ұсынады.
Түсіну диалог ретінде
Гадамердің пайымдауынша, зерттеуші мен зерттелуші бір-біріне қарсы «бетпе-бет келмейінше», шынайы түсіну жүзеге аспайды. Егер түсінудің түпкі мақсаты ақиқатқа жақындау болса, ол ақиқатқа зерттеушінің нақты тарихи жағдайы мен өткен әлемнің диалогы арқылы ғана жетуге болады: сұрақтар үзілмейді, жауаптар да тоқтамайды.
М. Бахтин: диалог және адамның сұхбаттық болмысы
М. Бахтиннің ұғыну теориясы Дильтейдің біржақтылығын қайталамайды. Ол түсіну барысында өзін-өзі ұмытпау керектігін, өзін толықтай сыртқа шығарып тастау танымды жартыкеш ететінін атап көрсетеді. Ұғынуды тек «басқаның орнына тұру» деп қарастыру жеткіліксіз.
Мағыналық артықшылық: өз орныңды жоғалтпау
Ұғыну үшін мағыналық артықшылық қажет. Ол артықшылық адам өзінің дара, бірегей орнында тұрғанда ғана пайда болады. Әлемдегі «мен тұрған нүктеде» менен басқа ешкім тұра алмайды; менің орным — алмастырылмайтын.
Бахтин философиясының өзегі — мәдениет әлеміндегі адамның сұхбаттық болмысы. Диалог басқаның абсолютті қажеттілігін айқын көрсетеді: өзгені ақыл-ой біржола қамтып, толық аяқтай алмайды. «Басқа» — абстракция емес, өмірдің өзінен берілген, «менің» егіз сыңарындай ілесіп жүретін болмыстық шарт.
Адамның бинарлы табиғаты және жалғыздық мәселесі
Адам біртұтастықты тек өз ішінен таба бермейді. Мәселе біреудің біреуге тәуелділігінде емес, адамның амбивалентті, бинарлы табиғатында. Адам өзгелермен байланысқа ұмтылады, жалғыздықтан именеді; жеке адам өз-өзіне жеткіліксіз болып сезінеді. Сол олқылықтың орнын толтыру үшін басқа адам қажет: адам өзгенің әлеміне «басқа» ретінде кіріп, өмір ауыртпалығын жеңілдетуге тырысады.
Соған қарамастан адам өзін түгелдей жоғалтпайды: дәл осы кеңістікте, дәл осы сәтте оның орны — қайталанбас. Бұл дүниеде менің істейтін ісімді менен басқа ешкім дәл солай атқара алмайды.
Дереккөз: М. Бахтин, «Эстетика словесного творчества», 371-бет.