Қазақша рефераттар

Екінші жол - қазірігі шектеулі саяси диалог жағдайындағы мәселенің шиеленісуінің күшеюі

КХДР-дағы ядролық дағдарыстың одан әрі дамуының бірнеше ықтимал бағыты бар. Төменде дағдарыстың өрбу жолдары, негізгі тәуекелдер және мүмкін болатын қорытындылар жүйеленіп берілді.

Дағдарыстың даму сценарийлері

1) Келіссөз арқылы мәмілеге келу

Бұл сценарийде КХДР ядролық бағдарламаның әскери құрамын толық жоюды келіссөздерге қатысушылар ұсынатын қаржылық-экономикалық көмектің орнына «айырбас» ретінде қарастырады. Мұнда «саудаға» түсетін негізгі мәселе — КХДР-дың ұлттық қауіпсіздігі. Пхеньян шабуыл жасамау және ішкі істеріне қол сұқпау кепілдіктерін, сондай-ақ АҚШ тарапынан саяси мойындауды талап етеді.

Негізгі түйін

Әскери ядролық бағдарламаны жою қарастырылғанымен, бейбіт ядролық бағдарлама мен МАГАТЭ бақылауы мәселесі толық шешілмей қалуы мүмкін.

Пекинде өткен алтыжақты келіссөздер дағдарысты дипломатиялық жолмен шешудің мүмкін екенін көрсетті. Алайда мұндай шешім үшін АҚШ әкімшілігі КХДР ядролық қарудан бас тартқан жағдайда оны «қарсылас мемлекет» ретінде қарастырудан бас тартуға дайын болуы керек. Сонымен қатар, қаржылай көмектің көлемі КХДР-ды қанағаттандыратындай деңгейде болуы тиіс; бұл шығынның бәрін АҚШ-тың жалғыз көтеруі міндетті емес.

2) Шектеулі диалог фонында шиеленістің күшеюі

Бұл бағытта АҚШ әскери күш қолданбай-ақ, КХДР талаптарына қатаң қарсы шығады. Мұндай жағдайда АҚШ Оңтүстік Кореядағы әскери қатысуын күшейтуі ықтимал. Өз кезегінде КХДР американ ықпалына қарсы екенін көрсету үшін баллистикалық зымыран сынақтарын қайта жандандыруы мүмкін.

  • КХДР-ға халықаралық бақылаудан тыс әскери ядролық зерттеулерді жалғастыру мүмкіндігі артады.
  • АҚШ КХДР-ды толық саяси және экономикалық оқшаулауға ұмтылуы мүмкін.
  • Екі тараптың қадамдары нақты әскери іс-қимылдардың басталу қаупін ұлғайтады.

3) АҚШ-тың әскери соққы беруі

Бұл сценарий жақын уақытта іске асады деуге негіз аз болғанымен, оның саяси легитимділігі Ирактағы жағдайға қарағанда күрделі болмауы мүмкін деген пікір бар. Дегенмен негізгі қиындық — Пхеньянның әскери-саяси тұрғыдан АҚШ пен оның одақтастарының күштерін Оңтүстік Корея аумағына еркін енгізбеуге дайын екендігі. Яғни әскери соққы өздігінен кең ауқымды қақтығысқа ұласу қаупін тудырады.

Қазіргі ахуалда дағдарыстың дәл осы жолмен емес, көбіне екінші сценарий бойынша өрбу ықтималдығы басым деп пайымдалады. Мұның бір себебі ретінде Дж. Буш әкімшілігінің Ким Чен Ир режиміне төзімсіздігі аталады.

КХДР-дың «ядролық мәртебе» туралы мәлімдемелері және белгісіздік

Мәлімдеме (қысқаша мазмұн)

2005 жылғы 10 ақпанда КХДР СІМ ядролық қаруды таратпау туралы келісімнен шығу жөнінде шешім қабылдағанын және АҚШ саясатына жауап ретінде қорғаныс мақсатында өз ядролық қаруын жасағанын мәлімдеді.

Бұған дейін КХДР СІМ басшысының орынбасары Ким Ге Гван америкалық конгресмен Курт Уолдонмен кездесуде Пхеньянның ядролық қаруға ие екенін, бірақ оны тек қорғаныс мақсатында пайдаланатынын айтқан.

Дегенмен бұл мәлімдемелердің нақтылығы толық айқын емес. АҚШ-тың Лос-Аламос зертханасының бұрынғы басшысы Зигфрид Хэкер 2004 жылы КХДР атом нысандарын көргеннен кейін Пхеньянның жақын арада толыққанды ядролық қару жасауына күмән келтіріп, әсіресе оны іске қосуға қатысты техникалық мәселелер шешілмеген болуы мүмкін екенін атап өткен.

Қарама-қарсы баға

Пәкістанның ядролық бағдарламасымен байланыстырылатын А.Қ. Ханның пікірінше, КХДР-дың уран бағдарламасы әлем ойлағаннан да жоғары деңгейде дамыған болуы ықтимал. Бұл бағыт МАГАТЭ тарапынан толық бақыланбаған.

Осы логика бойынша, плутоний жобасы «бүркемесімен» қатар Пхеньян 2002 жылғы желтоқсанға дейін уранға негізделген қару жобасын да ілгерілетіп келуі мүмкін. Алайда кейбір шетелдік, соның ішінде ресейлік сарапшылар, 2005 жылғы мәлімдемені келесі кезеңдегі саяси қысымға бағытталған «қорқыту» тәсілі ретінде бағалайды.

Ғаламдық қауіпсіздікке ықтимал салдарлар

Егер халықаралық қауымдастық тиімді шаралар қабылдамаса, дағдарыс тек Солтүстік-Шығыс Азияға ғана емес, жалпы әлемдік қауіпсіздікке де қатер төндіруі мүмкін. Бұл қауіп бірнеше бағытта көрінуі ықтимал.

1) Күш қолдану ықтималдығының артуы

Пхеньян баллистикалық зымыран саудасымен айналысатыны белгілі болғандықтан, ядролық технологияларды да тарату қаупі күшейеді. Бұл дағдарысты әскери жолмен шешуге итермелейтін факторға айналуы мүмкін.

2) Корей түбегіндегі тұрақтылықтың бұзылуы

АҚШ КХДР-дың ядролық қаруды қолдану ықтималдығын елемей алмайды. Шиеленіс ушығса, алдын ала соққы беру логикасы күшеюі мүмкін; ал Пхеньян «use or lose» қағидасына сүйенуге бейім болуы ықтимал.

3) Аймақта «ядролық домино» процесі

Жапонияның қысқа мерзімде (бірнеше ай ішінде) ядролық қару әзірлеуге технологиялық әлеуеті бар екені жиі айтылады; плутоний қорының барлығы да көрсетіледі. Сонымен бірге Жапония, Оңтүстік Корея және Тайвань АҚШ-пен бірге зымыранға қарсы қорғанысты үйлестіруі мүмкін.

4) ЯҚТК режимінің әлсіреуі

КХДР-дың ядролық қару жасауы және аймақтағы қарулану жарысы Ядролық қаруды таратпау туралы келісімнің (ЯҚТК) беделін түсіруі мүмкін. Бұл өзге мемлекеттерге де келісімнен шығып, жазасыз қалуға болады деген сигнал беру қаупін тудырады.

Қосымша жүйелік әсер

АҚШ Солтүстік Корея жағалауларына жақын аймақтарға әскери кемелерін орналастыруы мүмкін. Мұндай жағдайда Ресей мен Қытай да зымыран-ядролық мүмкіндіктерін күшейтуге мәжбүр болып, бұл жаңа қарулану жарысына жол ашуы ықтимал.

Талдаудан шығатын қорытындылар

  1. Тежегіш фактор бар: КХДР қарсыластарына соққы беремін деп қорқытқанымен, Ким Чен Ир мұндай қадам жауап соққыға ұласып, режим үшін ауыр салдарға әкелетінін түсінгені айтылады. Зымыран-ядролық әлеует КХДР үшін сыртқы қысымнан сақтандыру құралы ретінде қарастырылады.
  2. Ядролық қарудың бар-жоғы толық дәлелденбеген: КХДР-да жоғары байытылған уранға негізделген ядролық қару жасауға қажетті алғышарттар болуы мүмкін, бірақ Кореяның әлі күнге дейін толыққанды ядролық сынақ өткізбегені атап көрсетіледі.
  3. Саяси мәміле мүмкіндігі сақталған: АҚШ өзіне қарсы саясатты тоқтатса, КХДР ядролық бағдарламадан бас тартуға дайын болуы ықтимал. Ықтимал шешімдердің бірі — КХДР аумағында немесе үшінші елде КХДР қатысуымен атом электр станциясын (АЭС) салу.
  4. Нәтиже келіссөздерге тәуелді: КХДР-дың ядролық және зымыран бағдарламасының дамуы немесе керісінше тоқтауы алтыжақты келіссөздердің нәтижесіне тікелей байланысты.