Кең мағынасында пайда алушы
Аннуитеттік сақтандыру шарты: субъектілері мен объектісі
Аннуитеттік сақтандыру шартының негізгі құрылымы екі міндетті тарапқа және бірнеше ықтимал қатысушыға сүйенеді. Бұл мәтінде шарттың субъектілері (қатысушылары) мен объектісі (сақтандырылатын мүдде) жүйелі түрде қарастырылады.
Шарттың тараптары: сақтанушы және сақтандырушы
Сақтандырушы
Сақтандырушы — сақтандыруды жүзеге асыратын тұлға, яғни сақтандыру жағдайы туындаған кезде сақтанушыға немесе шарт бойынша пайдасына сақтандыру жасалған өзге тұлғаға (пайда алушыға) шартта көрсетілген сома шегінде (сақтандыру сомасы) сақтандыру төлемін жүргізуге міндетті.
Сақтандырушының негізгі міндеті — сақтандыру жағдайы орын алған кезде шартта пайда алушы ретінде белгіленген тұлғаға сақтандыру төлемін төлеу.
Сақтандырушы ретінде тек сақтандыру ұйымы ретінде тіркелген және сақтандыру қызметін жүзеге асыруға лицензиясы бар заңды тұлға әрекет ете алады. Осы себепті сақтандырушы шарттың міндетті тарапы болып саналады.
Сақтанушы
Сақтанушы — Қазақстан Республикасының заңнамасына және Азаматтық кодексіне сәйкес, өз қызметкері еңбек (қызмет) міндеттерін атқарған кезде оның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу мақсатында аннуитеттік сақтандыру шартын жасасуға міндетті жұмыс беруші.
Сақтанушы ретінде жеке тұлға да, заңды тұлға да бола алады. Азаматтың сақтанушы болу мүмкіндігі туылған сәттен басталып, оның қайтыс болуымен аяқталады. Алайда өз құқықтары мен міндеттерін дербес жүзеге асыру қабілеті (әрекет қабілеттілігі) кәмелет жасқа толғанда толық қалыптасады.
Кәмелетке толмағандар қатысқан жағдайлар
- 14 жасқа дейінгі тұлғалар атынан шартты ата-анасы, қамқоршысы немесе қорғаншысы жасайды.
- 14–18 жас аралығындағы кәмелетке толмағандардың сақтанушы ретінде қатысуы ата-анасының, қамқоршысының немесе қорғаншысының рұқсатымен жүзеге асырылады.
Сақтандыру міндеттемесінде сақтанушы сақтандыру жағдайы туындағанға дейін борышқор ретінде, ал сақтандыру жағдайы орын алған сәттен бастап сақтандыру төлемін талап етуге құқылы тұлға ретінде (несие беруші) көрінеді.
Шартқа қатысушылар: сақтандырылған адам (аннуитент) және пайда алушы
Сақтандырылған адам (аннуитент)
Аннуитеттік сақтандыру шартына қатысушылар ретінде сақтандырылған адам және пайда алушы айқындалады. Аннуитент — сақтандыру жүргізілетін тұлға.
Шарт талаптарына сәйкес аннуитент ретінде заңнамаға сай сақтанушының зардап шеккен қызметкері болып саналатын жеке тұлға танылады. Сақтандырылған адам ретінде кәмелетке толмаған азаматтар да болуы мүмкін.
Егер шартта өзгеше көзделмесе, сақтанушы бір мезгілде сақтандырылған адам болуы мүмкін. Дегенмен тәжірибеде сақтанушы жиі түрде өз мүддесін емес, басқа тұлғаның мүддесін сақтандырады.
Үшінші тұлғаның пайдасына жасалатын шарт
Сақтанушы өзінен басқа адамның мүддесін сақтандырған жағдайларда мұндай келісім құқықтық мағынада үшінші тұлғаның пайдасына жасалатын шарт деп аталады. Яғни борышқор (сақтандырушы) міндеттемені несие берушінің (сақтанушының) емес, шартта көрсетілген немесе көрсетілмеген үшінші тұлғаның пайдасына орындауға міндетті болады.
Заңнамадағы шектеулер
Заңнамада үшінші тұлғаның пайдасына сақтандыруға жол берілмейтін негізгі екі жағдай көрсетіледі:
- 1 шартты дұрыс орындамау үшін жауаптылық тәуекелін сақтандыру;
- 2 кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру.
Егер сақтанушы үшінші тұлғаны сақтандыру жөніндегі өз міндетін орындамаса немесе тиісінше орындамаса, сақтандырылған адам бұл міндеттің дұрыс орындалуын сот тәртібімен талап етуі мүмкін.
Пайда алушы
Пайда алушы — аннуитеттік сақтандыру шартына немесе міндетті сақтандыру туралы заң актілеріне сәйкес сақтандыру төлемін алатын тұлға. Аннуитеттік сақтандыру шарты бойынша пайда алушы жеке тұлға да, заңды тұлға да бола алады.
Міндетті сақтандыру түрлері бойынша пайда алушы тиісті заң актілерімен айқындалады, ал ерікті сақтандыруда оны сақтанушы тағайындайды.
Пайда алушы ретінде кімдер болуы мүмкін?
- сақтанушының өзі (егер өзін пайда алушы ретінде белгілесе);
- сақтандырылған адам (сақтандыру оның пайдасына бағытталса);
- сақтанушы немесе заң актілері анықтаған үшінші тұлға;
- шартта өзге тұлға көрсетілмесе — сақтандырылған адамның мұрагерлері.
Мысал: күйеуі әйелінің өмірін сақтандырып, пайда алушы ретінде ұлын тағайындайды. Бұл жағдайда күйеуі — сақтанушы, әйелі — сақтандырылған адам, ұлы — пайда алушы. Мұндай шартты жасау үшін, әдетте, сақтандырылған адамның (әйелінің) жазбаша келісімі талап етіледі.
Егер сақтанушы өз мүддесін сақтандырса (сақтандырылған адам ретінде) және сақтандыру жағдайы туындағанда төлемді өзі алса (пайда алушы ретінде), онда ол бір тұлға ретінде осы үш рөлдің құқықтары мен міндеттерін қатар иеленеді.
Сақтандыру объектісі: сақтандырылатын мүдде
Сақтандыру объектісі — жеке және заңды тұлғалардың заңмен қорғалатын мүдделері. Құқыққа қайшы мүдделер сақтандыру объектісі бола алмайды; мұндай мүддені сақтандыру шарттың жарамсыздығына әкелуі мүмкін.
Объектіні дұрыс түсіндіру
Сақтандыру объектісін азаматтық құқық объектілерінің өзімен (заттармен, абсолюттік мүліктік емес құқықтармен) теңестіруге болмайды. Мұнда сөз сақтанушының (немесе сақтандырылған адамның) белгілі бір зиян салдарынан туындайтын шығыннан құтылуға немесе оны азайтуға бағытталған мүліктік мүддесі туралы.
Аннуитеттік сақтандыру контекстінде сақтандыру объектісі көбіне жұмыс берушінің қызметкер еңбек міндеттерін атқару кезінде зардап шеккен жағдайда өтемақы төлеуге байланысты азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің туындауына қатысты мүліктік мүдде болып табылады.
Сонымен қатар сақтандыру шартының «заңды объектісі» ретінде сақтандырушының ерекше қызметі қарастырылады: ол қаржылық мазмұнға ие болғанымен, банк немесе өзге қаржылық шарттардың классикалық конструкцияларына толық сәйкес келе бермейді.
Аннуитеттік сақтандыру шартының мазмұны: сақтандыру сыйақысы және шарт талаптары
Сақтандыру сыйақысын төлеу міндеті
Аннуитеттік сақтандыру шарты көп жағдайда реалды шарт болғандықтан, талдауды сақтанушының негізгі міндетінен бастауға болады: сақтанушы сақтандырушыға сақтандыру сыйақысын төлеуге міндетті. Бұл міндетті сақтандырушы сақтандырылған адамға да, пайда алушыға да жүктей алмайды; ол заң актілерімен де оларға жүктелмейді.
Сыйақының мөлшері шартта белгілі бір ақша сомасы ретінде айқындалады және сақтандыру объектісі мен тәуекелдің сипатын ескере отырып, сақтандыру сомасының көлеміне байланысты есептелетін сақтандырушы әзірлеген сақтандыру тарифі негізінде белгіленеді.
Міндетті сақтандырудағы шектер және төлеу тәртібі
Міндетті сақтандыру түрлерінде сақтандыру сыйақыларының мөлшері заң актілерінде белгіленген шектен аспауға тиіс. Төлеу тәртібі мен мерзімдері шартпен айқындалады, ал кей жағдайларда заңмен тікелей белгіленуі мүмкін.
Әдетте сыйақы бір жолғы төлем ретінде төленеді, алайда шартта оны бөліп-бөліп төлеу мүмкіндігі көзделуі ықтимал. Тараптар кезекті жарналарды уақытында төлемегені үшін жауапкершілікті, сондай-ақ белгілі жағдайларда сақтандырушының шартты мерзімінен бұрын бұзу құқығын бекіте алады.
Шарт талаптарының толық көрсетілуі
Аннуитеттік сақтандыру шартында көрсетілуге тиіс талаптардың толық болмауы үшін сақтандырушы жауапты болады. Егер шарт талаптарының толық көрсетілмеуі дау туындатса, мұндай дау әдетте сақтанушының пайдасына шешіледі. Бұл қағида қайта сақтандыру шарттарына қолданылмайды.