Оңтүстік Қазақстан облысында
Мал шаруашылығындағы жағдай (1990–2000 жж.): негізгі үрдістер мен аймақтық айырмашылықтар
1990–2000 жылдар аралығында Қазақстандағы мал басы шаруашылық санаттарының барлық түрінде айтарлықтай қысқарды. Дегенмен 1998 жылдан кейін кейбір түлік түрлері бойынша төмендеу тоқтап, өсім белгілері байқала бастады. Төменде ірі қара, сиыр, қой-ешкі, шошқа, жылқы және түйе бойынша негізгі деректер мен өңірлік ерекшеліктер жинақталып берілді.
Қысқаша қорытынды (деректердің түйіні)
- Ірі қара: 1990 ж. 9 752,2 мыңнан 2000 ж. 4 106,6 мыңға дейін төмендеді (2,4 есе).
- Қой мен ешкі: 35 660,5 мыңнан 9 981,1 мыңға дейін азайды (3,6 есе).
- Шошқа: 3 223,8 мыңнан 1 076,0 мыңға дейін қысқарды (шамамен 3 есе).
- Жылқы: 1 626,3 мыңнан 976,0 мыңға дейін төмендеді (1,7 есе).
- Түйе: 143,0 мыңнан 98,2 мыңға дейін азайды (1,5 есе).
Ірі қара: құлдырау және кейінгі тұрақтану
Шаруашылық санаттарының бәрінде ірі қара саны 1990 жылғы 9 752,2 мың бастан 2000 жылы 4 106,6 мың басқа дейін азайды, яғни 2,4 есеге қысқарды. Республика бойынша төмендеу 1998 жылға дейін жалғасып, осы жылдың соңына қарай ірі қара саны 3 957,9 мың басқа дейін кеміді. Одан кейінгі жылдары бұл түлік бойынша өсім үрдісі байқалды.
Солтүстік Қазақстан
1990 ж. 1 410,4 мың → 2000 ж. 297,5 мың
Павлодар
1990 ж. 765,7 мың → 2000 ж. 242,5 мың
Қостанай
1990 ж. 1 447,4 мың → 2000 ж. 431,0 мың
Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Алматы және Ақмола облыстарында ірі қара салыстырмалы түрде көбірек сақталғанын айтуға болады.
Сиыр саны: 1999–2000 жж. күрт төмендеу
1999 жылы республика бойынша 3 368,0 мың сиыр болса, 2000 жылы бұл көрсеткіш 2 014,7 мыңға дейін төмендеді. Сиыр санының кемуі әсіресе Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарында айқын байқалды.
Қой мен ешкі: ең үлкен қысқару және кейінгі өсім
1990 жылы республикада 35 660,5 мың қой мен ешкі болса, 2000 жылы 9 981,1 мың ғана қалды. Бұл — 3,6 есе төмендеу. Дегенмен қой-ешкі санының кемуі 1998 жылы тоқтап, одан бері өсім басталғаны көрсетіледі. Бірақ Атырау мен Батыс Қазақстан облыстарында төмендеу үрдісі толық тоқтамаған.
Аймақтық шоғырлану (1990 ж.)
Солт. Қазақстан, Павлодар, Қостанай, Ақмола, ШҚО
Барлығы: 5 533,6 мың
Оңтүстік Қазақстан
4 074,7 мың
Жамбыл
3 631,3 мың
Түйін
Аталған өңірлерде 19 727,1 мың бас болған (республикадағы үлесі — 55,3%).
Аймақтық шоғырлану (2000 ж.)
Алматы
2 233,1 мың
ШҚО
1 017,0 мың
Оңтүстік Қазақстан
1 903,2 мың
Жамбыл
1 071,6 мың
Нәтижесінде осы төрт облыста 6 224,9 мың қой мен ешкі қалған, бұл республикадағы жалпы санның 62,4%-ына сәйкес келеді.
Шаруашылық құрылымындағы өзгеріс
1990 жылы 35,6 млн қой мен ешкінің 29,2 миллионы кеңшарлар мен ұжымшарларда, 6,4 миллионы халықтың жеке қожалықтарында болды. 2000 жылы құрылым айтарлықтай өзгерді: 950 мың бас ауыл шаруашылық кәсіпорындарында, 840 мың бас шаруа (фермер) қожалықтарында, ал 8 191 мың бас (барлық қой-ешкінің 82%-ы) халық шаруашылықтарында шоғырланды.
Шошқа: 1997 жылғы минимумнан кейінгі өсім
1990 жылы республикада 3 223,8 мың шошқа болса, 2000 жылы 1 076,0 мың ғана қалды — шамамен 3 есе азаю. Шошқа саны 1997 жылы 879 мыңға дейін төмендеп, кейінгі үш жылда тұрақты өсім байқалды. Атырау мен Батыс Қазақстан облыстарынан басқа өңірлерде кему үрдісі тоқтап, өсімге бет бұрды.
Кемуі қатты байқалған өңірлер
Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Шығыс Қазақстан, Қызылорда, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстары.
Салыстырмалы түрде көбірек сақталған өңірлер
Ақтөбе, Қостанай және Қарағанды облыстары.
Өңірлік көшбасшылардың ауысуы
1990 ж. көп өсірген облыстар
- Солтүстік Қазақстан — 651,6 мың
- Ақмола — 634,8 мың
- Қостанай — 405,6 мың
- Шығыс Қазақстан — 390,8 мың
- Алматы — 310,2 мың
Осы облыстардың үлесі — 74,2%.
2000 ж. шошқасы көп облыстар
Қостанай
221,1 мың
Солтүстік Қазақстан
175,7 мың
Ақмола
168,2 мың
Алматы
122,9 мың
Бұл төрт облыста 687,9 мың бас, яғни республикадағы шошқаның 63,9%-ы шоғырланған.
Жылқы мен түйе: салыстырмалы төмендеу
1990 жылы республикада 1 626,3 мың жылқы болса, 2000 жылы 976,0 мың ғана қалды (1,7 есе азаю). Түйе саны да осы кезеңде 143,0 мыңнан 98,2 мыңға дейін төмендеп, 1,5 еселік қысқаруды көрсетті.