Экономиканы құрылымдық қайта құру үшін шағын бизнесті дамыту маңызды мәселе
Кәсіпкерлік ұғымы: бизнес пен новаторлықтың айырмасы
Кәсіпкерлік — адам қызметінің ерекше саласы. Ол еңбектің басқа түрлерінен дербес сипатымен және жаңалыққа ұмтылысымен ерекшеленеді. Бұл ерекшелікке әйгілі неміс экономисі, Гарвард университетінің профессоры Йозеф Алоиз Шумпетер (1883–1950) назар аударған. Оның ойынша, кәсіпкер болу — «басқаның істегенін қайталамау».
Негізгі ой
Кәсіпкерліктің өзегі — жаңалық енгізу және оны іске асыру үшін тәуекелге бару.
Екінші қырынан қарағанда, кәсіпкерлер — ең алдымен кәсіпкерлік жұмысты ұйымдастырушылар. Бұл туралы француз экономисі Жан-Батист Сэй (1767–1832): «Кәсіпкер — адамдарды өндірістік үдеріс аясында ұйымдастыратын адам», — деп атап өткен.
Бизнес пен кәсіпкерлік: неге теңестіруге болмайды?
Экономикалық әдебиетте «кәсіпкерлік» пен «бизнес» ұғымдары кейде балама ретінде қолданылады. Алайда бұл екеуі жақын болғанымен, толық тең ұғымдар емес.
Бизнес
Табыс әкелетін кез келген қызмет түрі. Негізгі өлшем — пайда.
Кәсіпкерлік
Новаторлыққа негізделген іс. Негізгі өлшем — жаңалық, оны жүзеге асырудағы тәуекел және ұйымдастырушылық.
Осы тұрғыдан, кәсіпкерлік — бизнес саласында іске асатын, бірақ бизнестің тек новаторлық қырын айқындайтын қызмет. Сондықтан нарықта бизнеспен айналысатындардың бәрін кәсіпкер деу дұрыс емес: нағыз кәсіпкер — жаңа шешім ұсынатын, жаңа тәсіл қалыптастыратын тұлға.
Кәсіпкерлік қабілеттілік: бәріне бірдей тән емес қасиет
Экономикалық ғылымда «кәсіпкерлік қабілеттілік» ұғымы бар. Бұл — адамның бизнесте жаңалықты көре білуі, оны ұйымдастырып іске асыруы және белгісіздік жағдайында әрекет етуі. Мұндай қабілет барлық адамға бірдей тән бола бермейді.
Кәсіпкерге тән ерекшеліктер
- Жаңашылдық және мақсатқа бағытталу
- Коммуникабельділік: адамдармен тез байланыс орнату және сенімді қатынас құру
- Бәсекелестерге қарағанда жағдайды өзгеше бағамдау
- Жоғары еңбек қарқыны және жауапкершілік
Кәсіпорын қызметі: нарық жағдайындағы міндеттердің кеңеюі
Нарықтық ортада кәсіпорынның толық экономикалық және құқықтық дербестік алуы оның міндеттерін көбейтеді. Соның нәтижесінде кәсіпорын қызметінің ауқымы кеңейеді. Мемлекеттік экономика жағдайында негізгі буын көбіне өндірістік қызметпен ғана шектелсе, аралас әрі әлеуметтік бағытталған нарықтық экономикада кәсіпорын тек экономикалық емес, әлеуметтік міндеттерді де атқаруға тиіс.
Экономикалық қызмет құрылымы
Өндірістік қызмет
Қоғамдық тұтынуды қанағаттандыру үшін тауар өндіру және қызмет көрсету.
Табысты бөлу және мақсатты қолдану
Табыс өндірісті ұлғайтуға және ұжымды әлеуметтік дамытуға бағытталады.
Монополиялық мемлекеттік экономика жағдайында кәсіпкерлік құқығы негізінен мемлекетке тиесілі болса, нарықтық экономикада кәсіпкерлік қызметпен айналысу мүмкіндігі кәсіпорындар мен жеке тұлғаларға да беріледі. Бұл ғылыми-техникалық прогресс талаптарына бейімделуге және тұтынушы қажеттілігін тиімді қанағаттандыруға жағдай жасайды.
Кәсіпкерліктің түрлері мен субъектілері
Өтпелі кезеңдегі мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі — кәсіпкерлік құрылымдарды қалыптастыру. Масштабы бойынша кәсіпкерлікті шартты түрде шағын, орта және ірі түрлерге бөлуге болады.
Кәсіпкерлік субъектілері
Жеке субъектілер
Әртүрлі экономикалық қызметке қатысатын жеке индивидтер мен жеке тұлғалар.
Ұжымдық субъектілер
Серіктестік, кооператив, акционерлік қоғам, холдингтер және мемлекеттік кәсіпорындар.
Кәсіпкерлік қызметтің еркіндігі — барлық деңгейдегі жаңалыққа жол ашады. Сонымен қатар мұндай бастама көбіне мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды қажет етеді, өйткені ол әлеуметтік-экономикалық прогрестің және жаңа индустриялық мемлекет қалыптастырудың маңызды катализаторы бола алады.
Шағын кәсіпкерліктің рөлі: икемділік пен жаңа жұмыс орындары
Дамыған елдердің көпшілігінде экономикалық өсудің шешуші факторларының бірі — шағын және орта бизнесті жан-жақты дамыту. Көп елде кәсіпорындардың негізгі бөлігін (80–90%-ға дейін) шағын және орта фирмалар құрайды, ал олардың үлесі жалпы ұлттық өнімнің шамамен 50%-ына жуық болуы мүмкін.
Шағын бизнестің экономикаға әсері
- Тұтынушы сұранысының өзгерісіне тез бейімделеді
- Бәсекелестік ортаны күшейтеді
- Жаңа жұмыс орындарын ашады
- Кәсіпкерлік тап пен меншік иелерінің қалыптасуына ықпал етеді
- Жалпы ұлттық өнімге елеулі үлес қосады
Дәстүрлі түрде шағын кәсіпорындар сауда, автосервис, құрылыс және қызмет көрсету салаларында басым көрінеді. Қазіргі кезеңде олар жоғары технологиялар, химия өнеркәсібі, көлік қызметі, информатика және телекоммуникация бағыттарына да белсенді әртараптандырылуда.
Өтпелі кезеңнің қиындығы: инфляция және қаржы базасының әлсіреуі
Шағын кәсіпкерлік көбіне капитал тез айналатын салаларда — саудада, қоғамдық тамақтандыруда және қызмет көрсету секторында пайда болады. Алайда нарықтық реформалардың алғашқы кезеңдерінде бағаны ырықтандыру мен соған ілескен инфляция, пайыз мөлшерлемесінің күрт өсуі және халық жинақтарының құнсыздануы шағын бизнестің қаржы базасын әлсіретті.
Бұған қоса, көпсатылы алымдар мен ауыр салық жүктемесі кәсіпкерлікке деген ынтаны төмендетті. Ал кәсіпкерлік белсенділік әлсіресе, нарықтық экономиканың толыққанды қалыптасуы да тежеледі.
Халықаралық тәжірибе: Жапония, Ресей, Ұлыбритания, Франция, Германия
Жапония: шағын бизнес — жоғары технологияға апарар жол
Жапония тәжірибесі шағын кәсіпкерліктің елді соғыстан кейінгі күйреуден жоғары технологиялық дамыған экономикаға жеткізудегі рөлін көрсетеді. Дәстүр бойынша ірі корпорациялар өз маңында бірқатар шағын кәсіпорындардың құрылуына ықпал етеді; мұндай кәсіпорындар ұйымдық тұрғыдан дербес болып, жаңа өнімдер шығаруға кіріседі.
Көбіне келтірілетін көрсеткіштер
- Өндіріс өнімінің шамамен 50%-ы
- Көтерме сауданың шамамен 60%-ы
- ШОБ-қа салықтық жеңілдіктер және бюджеттік қолдау тетіктері
Ресей: заңнамалық негіз және өңірлік тең қаржыландыру
Ресей Федерациясында шағын бизнесті дамыту үшін 1995 жылы «Шағын бизнесті мемлекеттік қолдау туралы» заң қабылданды. Бірқатар кезеңде жаңадан құрылған кәсіпорындарға табыс салығы бойынша жеңілдік беру тәжірибесі қолданылды. Сонымен бірге шағын бизнесті қолдаудың Федералдық қоры арқылы жобаларды қаржыландыру жүзеге асырылды.
Қаржыландырудың жиі атылатын қағидалары
- Федералдық қордан жұмсалған әрбір рубльге өңірлерден де бір рубль қосылуы
- Қаржыландырудың өкілетті банктер арқылы жүргізілуі
Ұлыбритания: анық өлшемдер және консультациялық қолдау
Ұлыбританияда шағын бизнес субъектілерін айқындауда тауар айналымы, активтер көлемі және жұмыспен қамтылғандар саны сияқты өлшемдер қолданылады. Мемлекеттік консультациялық қызмет бастаушы кәсіпкерлерге коммерциялық шешімдер қабылдау, бухгалтерлік есеп жүргізу және нарықты зерттеу бойынша кеңестер береді.
Франция: әкімшілік рәсімдерді қысқарту және жұмыспен қамтуға ынталандыру
Францияда шағын және орта кәсіпорындар экономиканың ең серпінді бөлігі ретінде қарастырылады. Әкімшілік процедуралардың кәсіпорын құруға кедергі келтіретінін ескере отырып, мемлекет формальді рәсімдерді қысқартуға ұмтылады. Сонымен қатар жеңілдетілген несиелеу, пайыздық мөлшерлемені субсидиялау (бонификация) және еңбек-әлеуметтік шығындар бойынша жеңілдіктер тәжірибесі қолданылады.
Германия: меншік пен басқарудың бірлігі және «өздігінен даму» қағидасы
Германияда шағын және орта кәсіпкерліктің айқын белгісі — меншік құқы мен кәсіпорынды тікелей басқарудың бірлігі. Кәсіпорын көлемінің шектеулілігі қожайын мен жұмыскер арасындағы өзара жауапкершілікті күшейтіп, нәтижеге ортақ мүдделілікті қалыптастырады. Басқарушының рөлі ерекше: ол мүлік иесі ғана емес, өндірісті ұйымдастыруға тікелей қатысатын тұлға.
Мемлекеттік қолдау принципі
Негізгі ұстаным — мүмкіндігінше кәсіпорынның өз бетінше дамуын ынталандыратын көмек көрсету: салықтық жеңілдіктер, консультациялық қызмет, сондай-ақ консалтинг шығындарының бір бөлігін өтеу.
Қазақстан үшін қорытынды: жүйелі қолдау қажеттілігі
Халықаралық тәжірибе шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау ұзақ мерзімді, жүйелі саясатты қажет ететінін көрсетеді. Қазақстанда бұл бағыттағы заңнамалық қадамдар маңызды болғанымен, экономиканың осы секторын көтеру үшін тұрақты және кешенді шаралар қажет.
Маңызды тұжырым
Шағын және орта кәсіпкерлікке қолдау — экономикалық өсудің ғана емес, жұмыспен қамтудың, әлеуметтік тұрақтылықтың және инновациялық дамудың да негізгі тетіктерінің бірі.