Қазақша рефераттар

Мазмұндама туралы қазақша реферат

Мазмұндама: тіл дамытуға арналған шығармашылық жұмыс

Оқушылардың тілін дамытуға, өз ойын ауызша және жазбаша түрде дұрыс әрі тартымды жеткізуге үйрететін шығармашылық жазба жұмыстардың бірі — мазмұндама. Жаңа оқу бағдарламасының талаптарына сай мазмұндама түрлері және оларды жаздыру жолдары мәтін соңындағы сұрақтар мен тапсырмалар арқылы көрсетіліп отырады. Мұндай тапсырмалар кейбір мәтіндерде тек үлгі ретінде беріледі, өйткені тіл дамыту жұмысы тіл сабақтарының тақырыптарымен ұштаса, жүйелі түрде жүргізілуі қажет.

Сондықтан мұғалімдер мазмұндама жинағымен жұмыс істегенде берілген тілдік тапсырмалардың құрылымын басшылыққа алып, қажет болса басқа мәтіндердің материалдарын да тиімді пайдаланғаны жөн. Жинақ мұғалімге ыңғайлы болуы үшін мәтіндер әр сыныпқа жеке-жеке, көлемі мөлшерленіп ұсынылады. Сонымен қатар қосымша ретінде V—IX сыныптарда орындалатын шығарма жұмыстарының үлгі тақырыптары беріледі.

Жинақ қамтитын тіл дамыту жұмыстары

Жинақтағы материал V—IX сыныптарда жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының негізгі бағыттарын қамтиды:

  1. 1 Ауызша әңгіме жүргізу.
  2. 2 Берілген сұраққа ауызша және жазбаша жауап беру.
  3. 3 Жай және күрделі жоспар құрастыру.
  4. 4 Мәтіннің көркемдік, тілдік және стильдік ерекшеліктерін сақтай отырып, мәтінге жақын ауызша және жазбаша мазмұндау.
  5. 5 Мәтін формасын өзгертіп мазмұндау (I жақ/III жақ, осы шақ/өткен шақ).
  6. 6 Қысқартып мазмұндау (тек түйінді ойлар мен негізгі мәселелерді беру).
  7. 7 Цитата мен эпиграф қолдана отырып мазмұндау.
  8. 8 Мәтін бойынша өз қорытынды пікірін қоса мазмұндау.
  9. 9 Шығарма жұмыстары.
  10. 10 Сөздік жұмыстары.
  11. 11 Мәтін бойынша сұрақ-тапсырмалар құрастыру және әдеби-теориялық ұғымдарды орынды қолдану.

Шығарма түрлері және сыныптарға бөлу

Әр сыныпқа арналған бөлімдерде хабарлау-баяндау, суреттеу және байымдау-мінездеу түріндегі шығармалардан қажетті үзінділер берілген. Бұл түрлер мазмұндама жұмысында сыныптың жалпы дайындығына, оқушылардың қызығушылығына және мұғалім қойған мақсатқа қарай V—IX сыныптардың кез келгенінде белгілі бір деңгейде қамтылып отыруы тиіс.

Негізгі басымдықтар

  • V—VI сыныптар: хабарлау-баяндау.
  • VI сынып: суреттеу.
  • VII—IX сыныптар: байымдау-мінездеу.

Неге бұл маңызды?

Түрлердің осылайша кезең-кезеңімен берілуі оқушының тілдік тәжірибесін біртіндеп күрделендіріп, мәтінді түсіну, құрылымдау және мәнерлі жеткізу дағдыларын тұрақты қалыптастырады.

Жоспар құрастыру: мазмұндаманың өзегі

Оқушыларды шығарманың жоспарын жасауға жаттықтыру — ерекше маңызды жұмыс. Бұл көп жаттығуды және мұғалім тарапынан жүйелі ізденісті талап етеді. Жоспар құрастыру мәтінді терең түсінуге, логикалық ойлау дағдыларын қалыптастыруға және мазмұндаманы сауатты орындауға көмектеседі.

Бағдарлама талабы

Мемлекеттік бағдарлама V сынып оқушыларының көлемі шағын шығармалар мен үзінділерге жай және күрделі жоспар құрастыра білуін, жоспар тармақтарын бір үлгідегі сөйлеммен де, цитата арқылы да бере алуын міндеттейді. V—IX сыныптарда бұл жұмыс тереңдей түсіп, күрделі жоспарға көбірек мән беріледі.

Жинақтағы мәтіндердің көпшілігіне мазмұндау жоспары берілгенімен, оны міндетті түрде қолдану талап етілмейді. Негізгі мақсат — әр мәтін түріне қарай жоспар жасаудың үлгісін көрсету және тармақтарды әртүрлі сөйлем үлгілерімен құрастыруға үйрету.

Әдістемелік ескерту

Оқушыны жоспар құрастыруға дағдыландыруда дайын жоспарды тақтадан көшірте салу немесе «жоспар осылай болуы тиіс» деп үнемі дайын нұсқа ұсыну тиімсіз. Алғашқы кезеңде мұғалімнің тікелей басшылығымен, сыныпты толық қатыстыра отырып, бірлесіп жоспар құрастырған дұрыс: мұғалім мәтін мазмұнына сәйкес сұрақ қояды, бірнеше оқушы жауап береді, ең дәл әрі ықшам тұжырым тақтаға жазылады (немесе оқушыларға жаздырылады).

Жай және күрделі жоспардың айырмашылығы

Жай жоспар

Мәтіндегі негізгі оқиғалар мен басты суреттеулер ғана алынады. Әр бөлімге сұрақ қою немесе қысқа атау беру арқылы жоспар жасалады.

Күрделі жоспар

Әуелі негізгі бөліктер анықталып, кейін олардың ішкі мазмұны ұсақ тармақтарға бөлінеді. Бір мәтін бірнеше ірі бөлікке жіктеліп, әр бөлік бірнеше тармақпен нақтыланады. Бұл тәсіл мәтіндегі маңызды оқиғалар мен әсерлі суреттеулерді назардан тыс қалдырмай, мазмұнды толық сақтауға көмектеседі.

Әдетте, жоспар құрастыруды жеңіл мәтіннен бастап, сұраулы сөйлем түріндегі жоспар жасаудан бастаған жөн. Кейінірек суреттеу элементтері аралас күрделірек мәтіндерге көшіп, жоспар тармақтарын хабарлы және сұраулы сөйлемдерді араластыра құрастыру тиімді. V—IX сыныптардың барлығында да жай және күрделі жоспар түрлері қатар жүргізіліп отырады.

Мәтін көлемін таңдау және жұмысты кезеңдеу

Жинақтағы мәтіндер әр сыныпқа әртүрлі көлемде ұсынылады: жарты беттен үш бетке дейін. Мәтін көлемі жұмыс түріне және мазмұн ерекшелігіне қарай өзгеруі керек. Мысалы, қысқаша мазмұндауға арналған мәтін көлемдірек болғаны дұрыс, ал автор сөзіне жақындата мазмұндауға арналған мәтін шағындау болуы қажет.

Жиі кездесетін қате

Тәжірибеде кейде VI—VII сыныптарға мазмұндау үшін тым шағын мәтін беріліп, мұғалім оны 2–3 рет оқып шыққаннан кейін оқушылар мәтінді сөзбе-сөз жаттап алып, өз сөзімен мазмұндаудың орнына дайын тіркестерді көшіріп жазуға бейім болады. Нәтижесінде кейбір оқушылар ұмытқан сөйлемдерін логикалық байланыссыз тіркестіріп, мәтін тұтастығын жоғалтады.

Сондықтан мазмұндама жұмысының бастапқы кезеңінде мәтінді жазуға кіріспес бұрын дайындық әрекеттерін жүргізу қажет: сұрақтарға жауап беру, 1–2 оқушыға ауызша мазмұндату, түсініксіз сөздер мен тіркестердің мағынасын ашу, тақырыпқа ұқсас мәтіндерден (газет-журналдан) алынған мәліметтерді талқылау, жоспар құрастыруға байланысты әңгіме өткізу және т.б. Бұл жұмыстар оқушыны өздігінен сөйлем құрауға, сөз қорын орынды қолдануға және мәтіннің идеялық мазмұнын терең түсінуге баулиды.

VII сынып: суреттеу және бақылау арқылы жазу

VII сыныпқа арналған материалдар ішінде суреттеу түріндегі шығармалар көбірек қамтылған. Дегенмен, жазу жұмыстарын тек жинақтағы мәтіндермен шектемей, оқушыларға бақылау мен зерттеуге негізделген тапсырмалар да беріп отыру қажет. Мысалы: жыл мезгілдеріне байланысты табиғат құбылыстары, жануарлар тіршілігі, адам өмірі, сынып бөлмесі, мектеп көріністері, бау-бақша, өзен-көл сияқты таныс нысандарды бақылап, суреттеп жазу (үйде де, сыныпта да орындатуға болады).

Бұл қандай дағдыларды дамытады?

  • Байқағыштық қабілетін арттырады.
  • Кітаптан алған мәліметті нақты бақылаумен ұштастыруға үйретеді.
  • Шығарма жазуға жүйелі түрде жаттықтырады.

Оқушылар суреттеу түрінде жазуға төселген сайын, әдеби кейіпкерге мінездеме беру бағытындағы жұмыстарға (мазмұндама, шығарма) біртіндеп көшу керек. VII сыныпта жан-жақты мінездеме талап етілмейді: кейіпкердің сыртқы келбеті (портреті), мінез-құлқы, өзге адамдармен қарым-қатынасы және дара қасиеттерін көрсету жеткілікті. VIII және IX сыныптарда бұл жұмыс тереңдеп, бір кейіпкерге ғана емес, бірнеше кейіпкерге салыстырмалы мінездеме беруге де мән беріледі.

Тұтас және қысқаша мазмұндау: талдау мен жинақтауға үйрету

V—IX сыныптарда мәтінді тұтас мазмұндау және қысқаша мазмұндау — жазу жұмыстарының мазмұнды әрі маңызды түрлері. Бұл жұмыстар арқылы оқушылар негізгі және қосалқы мәселелерді ажыратуға, оқиғаның себебі мен салдарын тануға, шығарманың композициялық құрылымын талдауға үйренеді. Сонымен бірге өз ойын ықшамдап, тұжырымдап жазу дағдысы қалыптасады.

Мұғалімнің рөлі

Әдеби кейіпкерге жай немесе салыстырмалы мінездеме беруге арналған жұмыстарда, сондай-ақ күрделі мәтіндермен жұмыс істегенде мұғалім бастапқы кезеңдерде тікелей бағыт-бағдар беріп, жай не күрделі жоспар құруға көмектесіп отырғаны дұрыс.