Салт - дәстүрлер
Әлеуметтік өзгерістер және ұлттық тәлім-тәрбиенің өзектілігі
Еліміздегі әлеуметтік-экономикалық және рухани өзгерістер мектепке дейінгі ұйымдардан бастап ұлттық тәлім-тәрбие жүйесіне әсер ететіні заңды. Өткен тарихымызға үңілсек, ұрпақ тәрбиесіне тірек болатын этнопсихология мен этнопедагогикаға негіз болған мол мұра бар. Бұл қазынаны филологтар, тарихшылар, этнографтар, өнертанушылар, психологтар мен педагогтар жан-жақты зерттеп, ғылыми айналымға енгізуде. Сол ғылыми тәжірибе нәтижелері бүгінгі тәрбиенің мазмұнын байытып келеді.
Әр халықтың бала тәрбиесіне қатысты ғасырлар бойы жинаған тәжірибесі бар. Қазақ мәдениетінде сол тәжірибенің өзекті бөлігі — салт-дәстүрлер.
Салт-дәстүр ұғымының мәні және ғылыми түсіндірмелер
Ұлттық құндылықтарды талқылағанда салт-дәстүр жүйесін айналып өту мүмкін емес. Дәстүр ұлттық-демографиялық, философиялық, әлеуметтік-педагогикалық және психологиялық құбылыс ретінде зерттеледі. И. Г. Гердер, А. К. Кон, Ғ. Ақпанбет, А. Айталы сияқты ғалымдар дәстүрдің халықтың тұрмыс-тіршілігімен, мәдениетімен, тілімен бірлікте дамитынын атап көрсетеді.
Дәстүр туралы көзқарас
Кей зерттеушілер дәстүрді ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын, тәрбиеде жинақталған тәжірибенің жиынтығы ретінде қарастырады. Бұл тұрғыда М. Қозыбаев, Н. С. Сәрсенбаев, М. Базарбаев еңбектерінде дәстүрдің қоғам мен мәдениеттің тірегі екені талданады.
Салт пен дәстүрдің арақатынасы
С. Қ. Қалиев дәстүрдің салтқа қарағанда өрісі кең екенін айқындайды. К. Ж. Қожахметова екі ұғым қатар айтылғанымен, әрқайсысының мән-мағынасы мен атқаратын функциясы бөлек екенін ескеруді ұсынады.
Этнопедагогикадағы зерттеу мақсаттары
- Салт-дәстүр ұғымын этнопедагогикада саралап, ғылыми тұжырымдарын нақтылау.
- Ұлттық мәдениет пен тұрмысқа байланысты дәстүр мазмұнының кеңеюі мен түрлерінің жаңғыруын көрсету.
- Еңбек тәрбиесін ұрпақ тәрбиесінің тиімді құралы ретінде негіздеу.
Қазақ ұлттық энциклопедиясында дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отыратын тарихи қалыптасқан әлеуметтік-мәдени құндылықтар жиынтығы ретінде түсіндіріледі және жастарды ұлттық рухта тәрбиелеудегі орны ерекше екені көрсетіледі. Демек, дәстүр — қоғам талабына сай өмір сүруді реттейтін қалыптасқан ереже, тәртіп және әрекет үлгілері.
Тұрмыс-салт дәстүрлері және еңбекке баулудың мүмкіндіктері
Ғалымдар салт-дәстүрлерді түрліше топтастырады. Мысалы, Р. Х. Дүйсенбинова оларды тұрмыс-салт дәстүрлері, бала тәрбиесіне қатысты әдет-ғұрыптар, үйлену мен үй болуға байланысты салт-дәстүрлер, халық мейрамдары, қонақ күту дәстүрлері деп ажыратады. Ал С. Қалиев, М. Оразев, М. Смайлова қазақтың салт-дәстүрін үш топқа бөледі: бала тәрбиесіне байланысты, әлеуметтік-мәдени және тұрмыс-салт дәстүрлері.
Тұрмыс-салт дәстүрлеріне не кіреді?
Академик Ә. Қайдар тұрмыс-салт құрамында киіз үйдің сүйегін сайлау, киіз басу, бау-шу иіру, ши өру, ер-тұрман әбзелдерін реттеу, киім тігу сияқты еңбекке негізделген әрекеттердің бар екенін атап өтеді. Н. Шаханова киіз үйді көшпелі мәдениетпен сабақтастырып, оның философиялық мағынасын «құт» идеясы арқылы түсіндіреді: құт — адамның ақыл-ойы мен еңбегі арқылы келетін ырыс, сый, бақыт.
Тәрбиелік ықпал
- Үлкенді сыйлау, еңбекті қадірлеу, жауапкершілік сияқты қасиеттерді қалыптастырады.
- Халықтың ақыл-ойы мен қол еңбегінің нәтижесінде қалыптасқан этнографиялық өмірін танытады.
Еңбек мәдениеті
- Еңбек адамның көңіл-күйін және ішкі сезімін білдіретін психологиялық тірек бола алады.
- Атадан балаға жалғасатын еңбек дәстүрін сақтап, тәртіп пен дағдыны орнықтырады.
Киіз үй жабдықтары, төрт түлік, киім-кешек, қолөнер түрлері — барлығы еңбектің нәтижесінде жасалып, күнделікті тұрмыстық болмысты құрайды. Сондықтан тұрмыс-салт дәстүрлерін мектепке дейінгі еңбек тәрбиесіне жүйелі енгізу — ғылыми тұрғыдан негіздеуді қажет ететін маңызды бағыт.
Мектепке дейінгі еңбек тәрбиесінің бағыттары және тарихи сабақтастық
Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке баулуға әр кезеңде әртүрлі мән берілді. Еңбек тәрбиесінің дәстүрлі міндеттері — еңбексүйгіштікке тәрбиелеу, еңбекті құрметтеу, еңбек мәдениетін және еңбек дағдылары мен біліктерін қалыптастыру. Кеңес дәуірінің алғашқы жылдарында да еңбек тәрбиесі ерекше назарға алынды: 1919 жылғы мектепке дейінгі тәрбие мәселелері қарастырылған I съезде балабақша мен мектепте еңбек тәрбиесін бірізді жүргізу талаптары белгіленді.
Еңбек түрлерінің жіктелуі
В. Г. Нечаева, Г. Н. Година, Д. В. Сергеева, Р. С. Буре, Л. И. Захаревич сияқты зерттеушілер еңбек түрлерін әдістемесіне және ұйымдастырылуына қарай мынадай бағыттарға бөледі:
- өзін-өзі қызмет ету
- шаруашылық-тұрмыстық еңбек
- қол еңбегі
- табиғаттағы еңбек
Дегенмен көптеген теориялық көзқарастарда халық тәжірибесіне, тұрмыс-салт дәстүрлеріне сүйене ұйымдастыру жеткілікті қарастырылмағаны байқалады. Бүгінгі күні мектепке дейінгі еңбек тәрбиесінің мазмұнын ұлттық мәдени контекспен байланыстыра жаңарту өзекті болып отыр.
5–6 жастағы баланың еңбекке дайындығы: психология және әдістемелік талап
5–6 жастағы баланы еңбекке үйрету — тек тапсырма орындату емес, алғашқы еңбек процесіне құштарлық пен еңбекке даярлықты қалыптастыру. Бұл жаста ағза дамып келеді, бұлшық ет пен жүйке жүйесі толық жетілмегендіктен бала тез шаршауы мүмкін. Сондықтан еңбек тапсырмалары баланың жас ерекшелігіне сай, шамасына лайық берілуі тиіс.
Ішкі және сыртқы әрекет
В. С. Мухина баланың тәрбиеде сыртқы практикалық әрекеттерді (сүртіну, сурет салу, мүсіндеу) меңгерумен қатар, заттардың қасиетін байқауға, байланысын ашуға бағытталған ішкі әрекеті қалыптасатынын айтады. Ішкі әрекеттің дамуы — баланың дамуының маңызды мазмұны.
Мотив және мағына
А. В. Запорожец мектепке дейінгі балаларды еңбек нәтижесімен қатар, оның басқа адамдар үшін маңыздылығы қызықтыратынын көрсетеді. Мотив көбіне ересектердің мақтауы, қарым-қатынас, өзін көрсету арқылы қалыптасады. Бірақ еңбекті материалдық марапат үшін орындату дұрыс емес.
Педагогке қойылатын талап
- Баланың мүмкіндігіне сай тапсырма беріп, шаршаудың алдын алу.
- Мақтау, қолдау, талап ету, бағалау мәдениеті арқылы мақсат қоюға үйрету.
- Еңбектің қоғамдық мәнін түсіндіру және тұрақты қызығуды ояту.
Балабақша мен отбасының бірлігі: нәтижелі еңбек тәрбиесінің шарты
Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке баулуды тек балабақшада ғана емес, отбасында да жүзеге асыруға болады. Т. А. Маркова мен Л. В. Загик зерттеулерінде ата-ананың еңбектік тәрбиені ерте бастауға тиіс екені, бірақ баланың жас ерекшелігі мен психологиялық мүмкіндіктерін ескере отырып, балабақшамен бірлесіп жүргізгенде ғана тиімді болатыны айтылады.
Ұлттық тәрбие қағидасы
М. Жұмабаев: әрбір ұлттың баласы өз ұлтының ортасында өсіп, сол ұлты үшін қызмет ететін болғандықтан, әрбір тәрбиеші баланы ұлттық тәрбиемен тәрбиелеуге міндетті деген ой айтады. Бұл тұжырым бүгінгі күн талаптарымен де үйлеседі.
Мектеп жасына дейінгі кезеңде еңбекті дұрыс ұйымдастыру — баланы жүйелі түрде еңбекке баулудың алғашқы қадамы. Бірте-бірте еңбек етуге деген қажеттілікті ояту болашақ өмірге қажетті дағдыға айналатын алғышарт қалыптастырады.
Қорытынды түйін
Тұрмыс-салт дәстүрлерін мектеп жасына дейінгі еңбек тәрбиесімен ұштастыру — баланың еңбексүйгіштігін, парасатты мінез-құлқын, жауапкершілігін және мәдени-әлеуметтік мотивін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл бағытта баланың жас ерекшелігіне сай тапсырма беру, отбасымен серіктестік орнату және ұлттық құндылықтарды әрекет арқылы таныту шешуші мәнге ие.