Тренер мен қатысушылардың шығармашылық позициясы
Психологиялық тренингті қолданудағы әдістемелік мәселелер
Психологиялық тренинг — қатысушылардың өзін-өзі тануын тереңдетуге, қарым-қатынас дағдыларын жақсартуға және топ ішіндегі өзара түсіністікті дамытуға бағытталған топтық жұмыс формасы. Классикалық түсінікте ол топтық әдістерді жүйелі қолдану арқылы тұлғалық және коммуникативтік өзгерістерге жағдай жасайды.
Әдістемелік фокус
И. В. Вачковтың пайымдауынша, тренинг — болашақ практикалық жұмыстың үлгісі: жаттығуды жүргізетін психолог белгілі бір бағыттың мәнін негізге ала отырып, өзіне тән жұмыс жолын қалыптастырады.
Психодинамикалық келіс
К. Роджерс пікірі бойынша, психологиялық тренингте практика кей кездері теория мен зерттеуден бұрын қалыптасып, кейін ғылыми негізделуі мүмкін. Бұл көзқарас тренингті тәжірибеге сүйенген өзгеріс алаңы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Қатысушылардың жетілуі: М. Фельденкрайз сипаттаған төрт саты
1) Табиғи кезең
Адам кейбір әрекеттерін жануарлар секілді инстинктивті түрде орындайды: ұйықтайды, қорғанады, қашады. Қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған бұл мінез-құлық барлық тірі жандарға ортақ табиғи заңдылықтарға жақын.
2) Индивидуалдық кезең
Жеке адам өзіне тән қимыл-әрекет үлгілерін табады. Егер белгілі бір тәсіл оған басымдық берсе, оны басқа адамдар да қолдана бастайды.
3) Әдіс немесе шеберлік кезеңі
Ортақ мүдделер қалыптасып, әртүрлі адамдар бір процесті бірлесіп орындай бастайды. Процестер біртіндеп арнайы әдістер арқылы жүзеге асады: табиғилықтан гөрі білімге сүйену күшейеді.
4) Білімге сүйенген әдістің басымдығы
Білім арқылы қалыптасқан әдіс табиғи практиканы ығыстырады. Көп жағдайда табиғи тәжірибе «біліммен келген» құрылымданған тәжірибеге төтеп бере алмайтынын байқауға болады.
Мінез-құлық (бихевиоральдық) тұрғысынан келіс
Бұл келіс топта қауіпсіз ортада жаңа мінез-құлық үлгілерін сынап көруге, тиімсіз әрекеттерді өзгертуге немесе қайта үйретуге бағытталады. Негізгі ұстаным — дағдылар жаттығу арқылы қалыптасады, ал сәйкес емес жүріс-тұрыс түзетуді талап етеді.
Қарапайым формасы: жүріс-тұрысты жаттықтыру
Қатысушыларға тиімді мінез-құлық моделі ұсынылады және оны меңгеру күтіледі. Тиімді игерілген әрекет тренер мен топ тарапынан қолдау табады, ал тиімсіз әрекеттер кері байланыс арқылы түзетіледі.
Кең тараған үлгі: ептілік (іскерлік) тренингі
Ептілік тренингінде қатысушылардың басты мақсаты — іскерлік қабілеттері мен білімдерін жетілдіру. Негізгі аудиториясы: әртүрлі деңгейдегі жетекшілер, іскер адамдар және кәсіпкерлер.
Тренинг мақсаты
- Оқуға лайықты ептілікті қалыптастыру және өмірлік қиын жағдайлардан шыға алу дағдыларын дамыту.
- Шынайы өмірде кездескен қиындықтарды талқылау, оларды басқаруды үйрету және алынған білімді топтан тыс қолдануға бейімдеу.
- Коммуникативтік ептілікті жетілдіру (іскерлік келіссөз, сату, ықпал ету жағдайлары).
- Топтық және көпшілік қиындықтарда жеке диагностика жүргізуді меңгеру, ұйымшылдықты нығайту және конфликтіден шығу тәсілдерін дамыту.
Бағдарламаны құрастыру логикасы
Тренинг бағдарламасы клиенттің алдын ала сұранысына сай кәсіби түрде құрастырылады. Әдетте проблемалардың бес блогын бөліп көрсетуге болады:
- Басшының негізгі қасиеттері
- Іскерлік құжаттарды рәсімдеу
- Қарым-қатынас техникасы
- Өндірісті ұйымдастыру
- Коммерциялық қызмет
- Басқаруды меңгеру
Клиенттің ұсынысы бойынша осы блоктардың біріне ерекше назар аударылады. Тренер алдын ала жұмыс жоспарын құрып, тақырыпқа сай бейнематериалдар мен иллюстрацияларды іріктейді. Алдын ала қойылған сұрақтар мен шағын тесттер топқа лайық тапсырмаларды таңдауға, тренингке кіру сценарийін құруға және әр қатысушыға жеке назар аударуға көмектеседі.
Адамгершілік (гуманистік) тұрғысынан келіс
Гуманистік келіс адамның өзін-өзі бағалауын көтеруге, өмірлік құндылықтарын айқындауға және жауапкершілік сезімін арттыруға бағытталады. Мұнда адамның ішкі қайшылықтарын түсінуі, өзін анықтауы және ішкі әлемін терең тануы негізгі орын алады.
Бұл бағыт аясында кең тараған формаларға кездесу тобы және сензитивтілік тренингі жатады. К. Роджерс тренинг қатысушыларында маңызды әрі жеткілікті конструктивті өзгерістер болатынын атап көрсетіп, консультанттың үш ұстанымын бөліп көрсетті: конгруэнттілік, эмпатия және құрметтеу.
Тәжірибеде кейбір қатысушылар тренинг соңындағы тестілеу қорытындысынан қобалжуы мүмкін; сондықтан бағалау процедуралары алдын ала түсіндіріліп, қауіпсіздік пен қолдау атмосферасы сақталуы тиіс.
Этномәдениетті тренинг және тренер компетенттілігінің негізгі принциптері
Этномәдениетті тренинг бағдарламасын құрастыруда жұмыс белсенді әлеуметтік-психологиялық әдістермен басқарылуы қажет. Төмендегі принциптер тренердің кәсіби позициясын нақтылап, топтағы жұмыстың сапасын арттырады.
1) Іс-әрекеттік принцип
Тренер мен қатысушылар арасындағы белсенділіктің реттелуі маңызды. Л. А. Петровская пікірінше, бұл әдістер қатысушының белсенді әлеуметтік-психологиялық позициясын дамытуға ықпал етеді: тұлға жан-жақты дамиды, психологиялық мәдениеті жоғарылайды, белсенді өмірлік позициясы қалыптасады.
2) Шығармашылық позиция принципі
Бағдарлама логикалық және технологиялық тұрғыда нақты болғанымен, тренер «дұрыс ойлау» аймағымен шектелмей, шығармашылық кеңістікті де ескеруі керек. Тренер шынайылықты бейнелей отырып, қатысушылар үшін шығармашылық атмосфера қалыптастырады.
3) «Осы жерде және қазір» принципі
Нақты жағдайларды қазірдің өзінде сынап көруді, тәжірибені дереу талдауды және бірден түзетуді жаттықтырады.
4) Қарым-қатынастың субъективті формасы
Диалог формалары басты рөл атқарады: қатысушының тәжірибесі, мағынасы, сезімі және көзқарасы тыңдалып, өзара түсіністік сол субъективті кеңістікте қалыптасады.
Қосымша ескерту: әмбебаптық және мәдени тепе-теңдік
Тек аталған принциптермен шектелмей, бағдарламада әмбебаптықтың этномәдениет принципін де ескеру қажет. Бір жағынан, тренер кез келген салт-дәстүрді мысалға ала отырып, қатысушыны байқамай этноцентристік позицияға бағыттап қоюы мүмкін. Екінші жағынан, мәдени релятивизм шектен шықса, қатысушыларда өзіне деген сенімсіздік туындау қаупі бар. Сондықтан теңгерімді ұстаным — кәсіби жауапкершіліктің өзегі.
Қорытынды ой
Әдістемені дұрыс таңдау (психодинамикалық, бихевиоральдық, гуманистік) тренингтің мақсатына, қатысушылардың сұранысына және контекстке сай болғанда ғана нәтиже тұрақты болады.
Тренер рөлі
Тренер — мазмұнды ұйымдастырушы ғана емес, қауіпсіз кеңістікті ұстайтын, кері байланысты реттейтін және шығармашылық атмосфера құратын кәсіби жетекші.
Практикалық талап
Алдын ала диагностика, мақсаттардың нақтылығы, материалдардың дайындалуы және мәдени сезімталдық — сапалы тренинг бағдарламасының міндетті компоненттері.